İnsan için 'ahlaklı' denir ama bu ahlak anlayışının gelişmesi ve bireyin ahlak kavramının farkına varması hiç de basit bir olay değildir. Öyle çiçeğin güneşe doğru dönüp büyümesi gibi insan birdenbire ahlaki olgunluğa erişmez. Ahlaki farkındalığa ulaşamamanın da bedelinin uzun sürelidir ikilemler zinciri ve endişe olduğu düşünülürse, özgürlüğe ulaşmaktan veya benlik bilincini elde etmekten pek de farklı olmadığı göze çarpar.
Öz disipline çok değişik adlar takılmıştır. Nietzsche "kaderini sevmek", Spinoza "hayatın kanunlarına boyun eğmek" deyimini kullanmıştır. Bana sorarsanız, ne isim koyarsanız koyun, öz disiplin olgunluğa varmak isteyen herkesin mücâdelesi esnasında öğrendiği bir derstir.
Artık psikolojide kesin olarak bilinen bir şey varsa o da bastırılan bir duygunun, karşıt bir davranışla telafi edildiğidir.
Hiç hoşlanmadığınız bir insana karşı aşırı nazik davrandığınızı zaman zaman siz de fark edersiniz.