Tanzimat şark meselesinin iktisadi devresinde, Avrupa'nın Devlet-i Osmaniye aleyhine kullandığı en öldürücü silah olmuştur... Tam ve kesin başarı halinde şarkın ahalisi Avrupalıların kul ve kölesi olacaktır; Avrupa, şarkı, şark-ı İslamiyi, ruhsuz bir ceset haline getirecek, istediği gibi kullanacaktı. Bağımsız geçim araçları olmayan insanlar, rızıkları dağıtan kimselerin her türlü emellerine ve düşüncelerine itaat etmeye mecburdurlar. Aç insanlar, yumuşak hamur gibi istenilen şekil ve kıyafete sokulabilir... Şark meselesinin iktisadi safhasında, Avrupa şarkı, tam canını alacak noktasından, midesinden yakalamıştı.