İmam Gazzali, bir insanın gerçekten merhametli sayılabilmesi için kendi hür iradesiyle üzüldüğü kişinin sıkıntısını, gücü ölçüde karşılaması gerektiğini belirtir. İslam âlimi, Kalplerin Keşfi eserinde merhametli olmayı şöyle açıklar: Peygamberimiz (sav) buyuruyor ki: "Cennete sadece merhametliler girecektir." Orada bulunan sahabiler "Ya Resulallah! Biz hepimiz merhametliyiz" derler. Peygamberimiz (sav) onlara şöyle cevap verir: "Sırf nefsini esirgeyen kimse merhametli değildir; merhametli kimse hem kendini ve hem de başkalarını esirgeyendir." İnsanın kendine karşı merhametli olması; kendini Allah'ın azabından esirgemesi, yasaklarını işlemekten, emirlerini yapmaktan sakınmasıdır. Bu da günah işlemekten vazgeçerek, işlenmiş günahlardan tövbe ederek, ibadet ederek ve ibadet ederken sırf Allah rızasını gözeterek olur.