• Uzan şu divana da sözlerimi dinle,» dedi Hüsamettin Bey. «İnsanları tanımıyorsun Hikmet oğlum.»
Hikmet, uzandığı yerde, gözleri kapalı, albayın sözünü kesti: «Daha önce hiç karşılaşmadım da bu ülkede, ondan albayım. Siz arada bana gösterseniz...»
Albay devam etti: «İnsanları tanımıyorsun; çünkü, onların ilgisini çekmek ve kendini dinletmek isteseydin, merak uyandırıcı ve sürükleyici maceralarını bir roman kahramanı gibi bütün teferruatıyla gözlerimizin önüne sererdin.»
  • Uzan şu divana da sözlerimi dinle,» dedi Hüsamettin Bey. «İnsanları tanımıyorsun Hikmet oğlum.»
Hikmet, uzandığı yerde, gözleri kapalı, albayın sözünü kesti: «Daha önce hiç karşılaşmadım da bu ülkede, ondan albayım. Siz arada bana gösterseniz...»
Albay devam etti: «İnsanları tanımıyorsun; çünkü, onların ilgisini çekmek ve kendini dinletmek isteseydin, merak uyandırıcı ve sürükleyici maceralarını bir roman kahramanı gibi bütün teferruatıyla gözlerimizin önüne sererdin.»
  • "Sen bu bilinçaltı dediğin şeyi ortaya çıkarabilecek misin bakalım kendinde? " dedi albay. "Zaten bilinçaltımda pek bir şey kalmadı albayım, ne var ne yok hepsi tükendi." "Canım öyle şey olur mu?" dedi Hüsamettin Bey. "Olur albayım. Aslında dış yaşantılarım çok fakir olduğu için herkesin büyük bir titizlikle sakladığı bilinçaltı zenginliklerimi açıkça ve utanmazca kullanarak bitirdim."
  • .. “Sen adam olmayacaksın,” dedi albay. “Ben de Bilge’ye her zaman bu sözünüzü tekrar ediyorum albayım, fazla ümide kapılmasın diye"
    “Kızı üzmüyorsun ya Hikmet?” diye mırıldandı Hüsamettin Bey.
    “Üzüyorum albayım. sonra gidip ne diller döküyorum bilseniz. ‘Neyin var canım?’ filan diyorum. Daha neler söylüyorum. Gözlerine filan bakıyorum. Siz gerçekten doğru söylüyorsunuz albayım: Ben adam olmam. Ben, tek başıma yaşamalıyım; başkalarını zehirlememeliyim. Dama çıkıp ulumalıyım kurtlar gibi.”
    Tehlikeli Oyunlar/Oğuz ATAY
  • "Seninle birlikte olmaktan yorulan insanlara hak veriyorum" dedi albay. "Hepsi de beni başından attı albayım." Suratını astı, gözlerini kırpıştırarak bir süre tavana baktı. "Yoruldum albayım" dedi. Albay telaşlandı: "Bir şeyin yok ya oğlum?" Hikmet, başını yana çevirdi, "iyiyim albayım" dedi zayıf bir sesle. "Sahi iyi misin?" "Başımın altına bir yastık verirseniz daha rahat olacağım." Sonra, albayın sesini taklit etti: "Bu çocuk, ölürken de şaka yapacak." Kendi sesiyle devam etti: "Yapamayacak albayım. Orada şaşıracaksınız işte." Başka birinin sesini taklit etti: "Kim şaşıracak? Kim senin yanında olacak?" Yastığı başının altına koydu. "Bir oyun yazalım mı albayım?" Hüsamettin Bey sevindi: "Yazalım." "Bugün başladığım maceralara oyun şeklinde devam edelim." "Hepsi yarım kalıyor" diye yakındı albay. "Her gün yeni bir oyun çıkarıyorsun." "Sonunda hepsi birleşecek albayım. Sonunda, herkese birden tek bir oyun oynayacağım. Tadı damağınızda kalacak."
  • Oğuz Atay'ın Tehlikeli Oyunlar'ını hatırlayalım. Tehlikeli Oyunlar, "Aklın Kurallarına Karşı Öfkenin Savaşı", "Batı Aklına Karşı Doğu Duygusu", "İnsanlardan Hesap Soruyorum" gibi melodramların yazarı, "duygulu ve romantik insan" Hikmet'in aynı anda hem Batı'nın derinliğini sezmiş "soğuk İngiliz Bilge"yle, hem "Garbın ilk nazarda inkârı gayrı kabil fikriyatına karşı bizim hakiki kıymetlerimiz"i savunan Mütercim Arifle, "kibar aile çocuklarına çamur atan mahalle çocuklarıyla, "yurttan sesler"le dolup taşan, birbiriyle uyuşamayacak bir sürü farklı Hikmet'ten oluşmuş arızalı bilincinin hikâyesidir. Hüsamettin Albayım'la bitmek bilmez diyaloglarından birinde, Albayım'a şunları söyler Hikmet: "Dün gece rüyamda bu Hikmetler kalabalığını ilk defa açıkça gördüm. Sonra, bir ansiklopedi yazmayı düşündüm." Albay, "Ansiklopedi mi?" dedi, "Ne ansiklopedisi?" "Bayağı ansiklopedi işte, Hikmet Ansiklopedisi." "Nasıl Hikmet?" "Bildiğimiz Hikmet canım." Durdu, "Öyle ya," dedi, "Birçok Hikmet vardı değil mi? Hangisini yazacaklar?" "Kim yazacak?" dedi albay. "Önce ben yazacaktım, sonra da başkaları. Birbirimizden habersiz çalışacaktık. Geri kalmış bir ülke insanının iç dünyası olamaz diye vazgeçtiler." Hüsamettin Bey sabırsızlanmaya başlamıştı: "Kimler?” "İngilizler," dedi Hikmet zayıf bir sesle.

    "Geri kalmış ülke insanının iç dünyası olamaz." Oğuz Atay'ın ironisinin kuvveti bence bu cümlenin hem doğru hem de elbette yanlış olmasından kaynaklanır. Atay'ın Türk edebiyatındaki tekilliği de acıyı, kızgınlığı, yetersizlik duygusunu, oyuna getirilmiş olmayı, sahneye soytarı rolünde, uşak rolünde çıkarılmış olmayı, var olduğundan tabii ki emin olduğumuz bu devasa malzemeyi, ister istemez dokunaklı, acıklı ve gülünç olan bu ruhsal malzemeyi hem Doğululuğa seslenen bir mağdur romantizmiyle hem de doğrudan taklit sorunuyla, gecikmişlikle, yapaylıkla boğuşarak yazmış olmasından gelir. Karikatür gerçek hayatta değilse de kağıt üstünde içerilmiş ve aşılmıştır. İç dünya ancak kendi boşluğunu, kendi bağımlılığını, kendi kökensel arızasını görebildiği an iç dünya olur. Bir orijinallikten söz edilebilecekse eğer, kökendeki yamukluğa; romanı da okuru da eleştirmeni de çoktan biçimlendirmiş olan kaçınılmaz arızaya bakabilmekten geçiyor yolu. Oğuz Atay özgünse eğer, bu yüzden özgün.
    Nurdan Gürbilek
    Sayfa 131 - Orijinal Türk Ruhu, VI
  • "İktisatçılara göre, bizim geri kalmamızın ve İngilizlerin ilerlemesinin nedeni, onların gece yatısından vazgeçmeleriymiş."

    "Saçmalama," dedi albay.

    "Bir dakika, albayım. Biraz düşünebilir miyim?" "Hay allah," dedi Hüsamettin Bey ve Hikmet'in düşünmesini bekledi.

    "Tamam albayım. Şöyle diyorlar: Onsekizinci Yüzyıl Sanayi Devrimiyle birlikte gece yatısı adeti de kalkmış. Çünkü, derebeyliğin zayıflamasıyla, toprağa bağlı köylüler ucuz emek olarak şehirlere akın etmeye başlayınca, şehirdeki akrabaları onları yatıracak yer bulamaz olmuşlar. Sanayi burjuvası da öte yandan bu emekçilerin daha bir iş bulmadan akraba ve dost evlerinde kalmalarını ücretlerin yükselmesi bakımından sakıncalı görmüş. Şöyle ki: Gece yatısına kalan ve dolayısıyla yiyeceğini de aynı yerden bir dereceye kadar sağlayan bir misafir, iş bulmadan uzun süre dayanabiliyor ve böylece ücretlerin düşük tutulması mümkün olmuyormuş. Bunun üzerine bazı ahlakçı düşünürler, gece yatısının kutsal aile düzenine aykırı olduğunu ve doğacak çocukların nüfus kaydı bakımından bazı güçlükler çıkaracağını ileri sürmüşler. Hükümet de bir bildiri yayımlayarak, sağlık bakımından sakıncalı olduğu gerekçesiyle bir evde gece yatısına ancak üç kişinin kalabileceğini, geri kalanların 'Düzeltme Evleri'ne gönderilerek delilerle birlikte zorla çalıştırılacağını ilan etmiş. Ayrıca, sanayicilerin baskısıyla yatak, yorgan, çarşaf, yastık, karyola, somya ve benzeri ürünlere büyük ölçüde zam yapılmış. Gece yarıları evlere baskınlar yapılarak misafirler, yatak ve yorganlarıyla birlikte toplatılmış. Bu konuda bir araştırma yapan William Astley Sheete'nin bir raporuna göre, 1753 ocak ayında, yalnız Astley End ve Hangers Lane'de 4248 yatakla 11376 çeşitli misafir (kadın, erkek, çocuk) yakalanmış. Sheete, yatak sayısının misafirlere oranla az oluşunu, bir yatakta ortalama üç kişinin yatmasına bağlıyorsa da, kanepe ve karşılıklı birleştirilmiş koltuklarda sabahlanmış olabileceğini ileri süren görüşlere de hak vermek mümkün. On bir yaşından küçük çocukların gece yatısı kısıtlaması dışında bırakılmasına ilişkin 1765 tarihli kararname de iktisatçılar tarafından şöyle yorumlanıyor: Aynı tarihte çıkarılan başka bir kararname ile bu yaştaki çocukların yapımevlerinde çalıştırılması yasaklanmış."

    "Sosyal gözlemciler de, İngiliz milletinde görülen aşırı bireyciliğin bu tarihten sonra kuvvetlendiğini ve gece yatısı yasağının insanlar arasında bir soğukluk yarattığını belirtiyorlar. Saat beş çayının, bu hasreti gidermek için icat edildiği söyleniyor."

    Oğuz Atay, Tehlikeli Oyunlar


    Gece yatısına kalmanın, ücretlerin yükselmesine nasıl sebep olduğunun açıklaması, gayet basittir. Marksist ücret teorisine göre, işçinin ücreti, işçinin kendisinin ve geçimini sağlamakla yükümlü olduğu kimselerin geçinebilmesi için gerekli olan metaların fiyatlarının toplamı kadardır. Marx, Kapital'in birinci cildinin, kadınların ve çocukların çalışmasının sanayi üzerindeki etkilerini irdelediği bölümünde, sanayide kadın ve çocuk emeği kullanımının yaygınlaşmasının, ücretlerin düşmesine sebep olduğunu söyler. Yukarıda ne olduğunu açıkladığımız Marksist ücret teorisine göre bu durumun açıklaması şöyledir: Kadınlar ve çocuklar çalışmaya başlamazdan önce, evli ve çocuk sahibi yetişkin bir erkek işçinin, kendisiyle birlikte ailesinin de geçimini sağlaması gerekirken, kadın ve çocukların da çalışıp, eve para getirmeye başlamalarıyla birlikte bu gereklilik ortadan kalmıştır ve böylece, Marksist ücret teorisinin ortaya koyduğu kural doğrultusunda, yetişkin erkek işçinin ücreti düşmüştür. Gece yatısına kalma durumunun yaygın ve yoğun bir hal alması ise, sanayide kadın ve çocuk emeği kullanımının yaygınlaşmasının sebep olduğu sonucun tersi bir sonucu ortaya çıkarmıştır: daha önce yalnızca kendisinin ve çoluk çocuğunun geçimini sağlaması gereken işçinin, gece yatısına kalmanın yaygın ve yoğun bir hal almasıyla birlikte, yukarıda Hikmet Benol'un da söylediği gibi, kendisi ve ailesinden başka, kendisinde gece yatısına kalan akrabalarının da geçimini sağlaması gerekli hale gelmiştir. Ücreti belirleyenin, kişinin kendisini ve geçimini sağladığı kişileri geçindirebilmesi için gerekli olan metaların fiyatları toplamı olduğunu hatırlarsak, bahsedilen durum, bu toplamda bir artışa sebep olacağı için, buna koşut olarak ücretlerde de bir artışın gerçekleşeceği, kendisini aşikar edecektir.