• İHVE-i SELÂSE

    (الإخوة الثلاثة)

    (İslam Ansiklopedisi, cilt: 22; sayfa: 7-8, Mehmet Bulut)

    Allah’ı zorunluluk altına sokan vücûb görüşünün eleştirisi için kullanılan sembolik bir örnek.

    Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’nin önceleri mensup olduğu Mu‘tezile mezhebini terkedip Sünnîliğe geçişi, bazı kaynaklarda gördüğü rüyalara dayandırılırken bazılarında sembol olarak düşünülen üç kardeş konusunda hocası Ebû Ali el-Cübbâî ile yaptığı münazaraya bağlanmaktadır. Problem, Mu‘tezile’nin adl prensibinin bir sonucu olarak, “Kul için iyiyi, hatta en iyi olanı yaratmak Allah’a vâciptir” şeklinde ifade edilen aslah ve vücûb görüşüne tepki olarak ortaya konulmuştur. Allah’a hiçbir şeyin vâcip olmayacağı görüşünü benimseyen Eş‘arî, bunu ispat etmek için bir “üç kardeş meselesi” tasarlamış ve hocası Ebû Ali el-Cübbâî’ye biri mümin, diğeri kâfir, üçüncüsü de henüz çocukken ölen üç kardeş hakkındaki kanaatini sormuştur. Cübbâî’nin birincisinin cennete, ikincisinin cehenneme konulacağı, üçüncüsünün ise azaptan kurtulmakla birlikte cennete giremeyeceği şeklinde cevap vermesi üzerine Eş‘arî üçüncü kardeşin şöyle itiraz edebileceğini söylemiştir: “Rabbim! Bana ömür verseydin de sana iman ve itaat ederek yaşasaydım ve cennete girseydim. Benim için en uygun olanı yapman gerekirdi”. Cübbâî, bu itirazı Allah’ın söz konusu çocuk için en uygun olanı yarattığını, zira yaşadığı takdirde âsi olup cehenneme gireceğini söylemek suretiyle cevaplamışsa da Eş‘arî bu çözümün kâfir olan kardeşe uygun düşmediğini hatırlatmış ve kendisinden tatminkâr bir cevap alamadığını ifade etmiştir.

    İhve-i selâse meselesi genel olarak Eş‘arî’nin Mu‘tezile’yi terkediş sebebi olarak gösterilse de bazıları, Eş‘arî’nin bu soruları Mu‘tezile’yi terkettikten sonra onların ilâhî bilgi ve adalet görüşlerinin Sünnî görüş karşısındaki tutarsızlığını göstermek amacıyla ortaya attığını ileri sürerler. Üç kardeş meselesi çoğunlukla Mu‘tezile’nin aslah prensibiyle irtibatlandırılarak anlatılır. Halbuki aslah telakkisini Bağdat Mu‘tezilîleri benimseyip Allah’a vâcip görürken Basra Mu‘tezilîleri bunu vâcip değil bir ilâhî lutuf olarak kabul ederler (bk. ASLAH). Basra Mu‘tezilîleri’nden olan Cübbâî’nin de aslah fikrini savunmadığına, hatta onun aleyhine kitap yazdığına dair görüşler bulunmaktadır. Ayrıca Eş‘arî, Mu‘tezile gruplarının çeşitli görüşlerini naklederken aslah ve vücûb çerçevesine giren meselelere temas ettiği halde (Maķālât, s. 250) ihve-i selâseden söz etmemektedir. Erken devir Eş‘arî biyografi ve kelâm kitaplarında da bu mesele bir malzeme olarak kullanılmamaktadır. Hatîb el-Bağdâdî, Eş‘arî’nin Târîħu Baġdâd’daki biyografisinde üç kardeş meselesine temas etmemiştir. Eş‘arî’nin kelâmî görüşlerini müstakil bir kitapta toplayan İbn Fûrek de onun bakışı açısından dini benimseme ve yaşama yönünden çeşitli gruplara ayırdığı insanların uhrevî durumları hakkında fikir beyan ederken (Mücerredü’l-Maķālât, s. 144) üç kardeş konusuna değinmemiştir. Abdülkāhir el-Bağdâdî de Cübbâî ile Eş‘arî arasında geçen fikrî tartışmalardan söz ettiği halde ihve-i selâse meselesine yer vermez (el-Farķ, s. 110-111, 220-223). Gazzâlî ise Mu‘tezile’nin salâh ve aslah görüşünü eleştirip ilâhî iradenin sınırlandırılamayacağını ortaya koyarken üç kardeş örneğini onlara karşı kullanmakta, fakat bunların kardeş olduklarını belirtmemekte ve Eş‘arî tarafından kullanıldığından da söz etmemektedir. Gazzâlî bu meseleyi farklı bir olay olarak değil, problemi ortaya koyan hayalî bir senaryo olarak görmektedir (el-İķtiśâd, s. 184). Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî ve mensupları hakkında biyografik bir eser olan Tebyînü keźibi’l-müfterî müellifi İbn Asâkir de Eş‘arî’nin Ehl-i sünnet’e geçişini Hz. Peygamber’in rüyadaki irşadına bağlarken (s. 38-43) üç kardeş meselesini söz konusu etmemektedir.

    İhve-i selâse meselesini Cübbâî ile Eş‘arî’ye ilk defa nisbet eden Fahreddin er-Râzî olup olay ondan sonra tarihî bir vâkıa şeklinde aktarılmıştır. Râzî, bu iki şahsı karşı karşıya getirmekle birlikte olayı Eş‘arî’nin mezhepten ayrılış sebebi olarak da göstermemektedir. Onun nakline göre Eş‘arî, hocasından ayrıldıktan sonra aralarındaki soğukluk artarak devam etmiştir. Bir gün Cübbâî’nin meclisine gizlice giden Eş‘arî, dinleyicilerden bir kadından rica ederek hocaya bu meseleyi sormasını istemiş, kadın soruyu sorunca hoca böyle bir meseleyi bir kadının sormasından şüphelenmiş, bu arada Eş‘arî’yi görmüş ve durumu anlamıştır (Mefâtîĥu’l-ġayb, XIII, 185). Daha sonra İbn Hallikân, Zehebî, Sübkî, Îcî, Teftâzânî ve Taşköprizâde eserlerinde üç kardeş meselesine yer vererek hadiseyi Eş‘arî’nin Mu‘tezîle’den ayrılış sebebi olarak göstermişlerdir. Mu‘tezile kaynaklarında ise konu hiç yer almamıştır. Öyle anlaşılıyor ki ihve-i selâse meselesi başlangıçta tarihî bir olay olma yerine problematik bir örnek olarak ortaya çıkmış, Râzî bunu Eş‘arî’nin Cübbâî’ye karşı üstünlüğünü tescil etmek ve onun şöhretini arttırmak amacıyla bir senaryo haline getirmiştir.

    BİBLİYOGRAFYA:

    Eş‘arî, Maķālât (Ritter), s. 250; İbn Fûrek, Mücerredü’l-Maķālât, s. 144; Bağdâdî, el-Farķ (Kevserî), s. 110-111, 220-223; a.mlf., Uśûlü’d-dîn, İstanbul 1346 → Beyrut 1981, s. 130-133; Gazzâlî, el-İķtiśâd fi’l-iǾtiķād (nşr. İbrahim Agâh Çubukçu - Hüseyin Atay), Ankara 1962, s. 184-185; İbn Asâkir, Tebyînü keźibi’l-müfterî, s. 38-43; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîĥu’l-ġayb, XIII, 185; İbn Hallikân, Vefeyât, III, 285; Zehebî, AǾlamü’n-nübelâǿ, XV, 89; Sübkî, Ŧabaķāt (Tanâhî), III, 356; Adudüddin el-Îcî, el-Mevâķıf, Kahire, ts. (Mektebetü’l-Mütenebbî), s. 329; Teftâzânî, Şerĥu’l-ǾAķāǿid, İstanbul 1310, s. 16; Taşköprizâde, Miftâĥu’s-saǾâde, Beyrut 1405/1985, II, 134; İbnü’l-İmâd, Şeźerât, II, 303; Abdurrahman Bedevî, Meźâhibü’l-İslâmiyyîn, Beyrut 1979, I, 492-502; W. Montgomery Watt, İslâm Düşüncesinin Teşekkül Devri (trc. E. Ruhi Fığlalı), Ankara 1981, s. 380-382; Rosalind W. Gwynne, “Al-Jubba’i, al-Ash’ari, and the three brothers: The uses of fiction”, MW, LXXV/3-4 (1985), s. 132-161; Avni İlhan, “Aslah”, DİA, III, 495.
  • Ahmed Kalkan
    Kur’an Kavram Tefsiri
    Konulu Siyer
    Makaleler
    Müslümanın Akaidi
    Müslümanın Müslümanlaşması
    Müslümanın Güzeleşmesi
    Müslümanın Evlenmesi
    Sanat Bilinci

    Ali Şeriati
    Aydın
    Dine Karşı Din
    Dinler Tarihi
    Hicret Bir İnkılaptır
    İslamı Anlamak
    Muhammed (sav) Kimdir

    Ebubekir Sifil
    İslam ve Modern Çağ 1-2-3
    Modern Fetvalar Çağdaş Hurafeler
    Modern İslam Düşüncesinin Tenkidi 1-2-3
    Çağdaş Dünyada İslamî Duruş
    Mezhep Meselesi ve Fıkhî İhtilaflar
    Ebubekir Sifil makaleleri, şiirleri, gazete yazıları,dergi yazıları

    Fahrettin Yıldız
    Allah
    Rabb
    Hamd
    İstiaze
    Din Günü
    İbadet
    Şeytan (İblis-Tağut)
    Kuran Aydınlığında Hayatı Doğru Yaşamak

    Ferit Aydın
    Al-Azminah Fil-Lugah Al-Arabiyya
    Al-Lugahwa Ahammİyyatuha
    Arapçanın Önemi
    Arapça Öğreniyorum
    İslam’da İnanç Sistemi
    Kendimi Oynadım (Anılar)
    Mawaqif İbn Abideen Min Al Sufiyya wa’t,Tasavvuf
    Tarikatta Râbıta ve Nakşibendilik
    Tekfir Sorunu
    En-Naqshabandiyya
    Ferit Aydın Makaleleri

    Feyzullah Birışık
    Allah (cc) ile Dostluk Nasıl Kurulur?
    Allah (cc) ile Dostluk
    Allah (cc) İnsana Ne Demişti?
    Cep Mesaj Kitabı
    Niçin Yaratıldın
    Esma’ul Hüsna
    Yüzde Kaç Müslümanım
    Ölüm
    Şeytan Bu Kitaba Çok Kızacak

    Hayrettin Karaman
    Soru-Cevap Makaleler
    2006-07 Makaleleri
    Dert Söyletir
    Dört Risale
    Helaller ve Haramlar
    Hayatımızdaki İslam
    İslam Düşüncesinde Ekonomi, Banka ve Sigorta
    İslam Hukuk Tarihi
    İslam Hukuku
    İslam Işığında Günün Meseleleri
    Laik Düzende Dini Yaşamak
    Türkiye ve İslamiyet
    Yolların Ayrılış Noktasında İslam

    Halit Ertuğrul
    Kendini Arayan Adam
    Düzceli Mehmed
    Canan
    Ailede ve Okulda Çocuk Eğitimi
    Anne-Baba Eğitiminde Yeni Teknikler
    Öğretmenlikte Yeni Teknikler
    Öğretmenin Başarı Kılavuzu
    Aşk Böyle Yaşanır

    Hekimoğlu İsmail
    Çığ
    Güneşi Arayan Adam
    Hayata Düşen Dipnotlar
    Maznun
    Menan Cinleri
    Mum
    Tanrıların Arabaları Ne Demek
    İyiliğin Kaynağı

    İbni Kayyim
    el-Fevaid
    Kalbin İlacı
    Medaricus-Salikin
    Tariku’l-Hicreteyn
    Sabredenler ve Şükredenler
    Taklit Risalesi

    İbni Teymiyye
    Ashab-ı Kiram
    Dua ve Tevhid
    Dualar ve Zikirler
    el-Munteka
    Fark
    Hapishane Mektupları
    Hisbe
    İçtihad Risalesi
    İhlas ve Tevhid
    İman
    Kalb Amelleri
    Kıyas
    Kulluk Risalesi
    Kulun Allah’a Yaklaşması
    Müslümanların Kafirlerle İlişkileri
    Müşkil Ayetlerin Tefsiri
    Raful Melam
    Sarih Akılla Sahih Naklin Uyusması
    Sıratı Mustekim
    Takva Risalesi
    Tefsir Usulü
    Tevhid Risalesi
    Vasitiyye Akidesi

    İbrahim Tekneci (makaleleri)

    İmam Gazali
    İhya-ı Ulumid-din
    Kalplerin Keşfi
    Kimya-yı Saadet
    İslam Hukuku
    Hak Yolun Esasları
    Ölüm-Kabir-Kıyamet
    Gençliğe Öğütler
    Aldananlar Abidlerin Yolu
    Yöneticilere Altın Öğütler
    Esma-i Hüsna Şerhi
    Hakikate Giden Yol
    Kudsi Hadisler
    Ledün Risalesi
    Tevhid Risalesi
    Mürşidü’l-Emîn
    İlcamlul-Avam an İlm’il-Kelâm
    El-munkizu Min-ad-dalâl

    Kul Sadi Yüksel
    Kurtuluş Adımları
    Çağ ve Ulema
    İnsanı İhya
    İslam Milleti Olmak
    Onlar Gibi
    Mü’minlerin Yolu
    Cennet Yolcusunun El-kitabı
    Tevhidi Bakış Açısı
    Muvahhid Şahsiyet
    Yeryüzünün Varisleri
    Şehadet ve Metin Yüksel
    Kelime-i Tevhid Davası
    Kırk Emir
    Muvahhid Aileyi Kurmak
    Muvahhidlerin Akidesi
    Selefin İzinde
    Tevhid Rasullerin Ortak Çağrısı
    Yitirilmiş Emniyet

    Mahmut Toptaş
    Ahmed Yesevi
    El Esma ül Hüsna
    Fatiha Suresi
    Fatih’in Fetihnamesi
    Kanunnamesi
    Hz Havva’nın Kızları
    İbn-i Haldun
    İnsan Enerjisi
    İstiklal Marşı
    Köleliğin Alfabesi
    Küfür Cephesinde Yeni Bir Şey Yok
    Makaleleri

    Mahmud Esad Coşan
    Allah’ın Gazabı ve Rızası
    Başarının Prensipleri
    Çocuklarla Başbaşa
    Doğru İnanç ve Güzel Kulluk
    Gayemiz
    Güncel Meseleler 1-2
    Haccın Faziletleri İncelikleri
    Hacı Bektaşı Veli
    Haydi Hizmete
    Hz Ali (ra.) Efendimizden Vecizeler
    İslam’da Eğitimin İncelikleri
    İman’ın ve İslam’ın Korunması
    İslam Çağrısı
    İslam Tasavvuf ve Hayat
    Mi’rac
    Ramazan ve Takva Eğitimi
    Ramazane ve Güzel Ameller
    Sosyal Çalışmalarda Organizasyon ve Başarı
    Yunus Emre ve Tasavvuf
    Zaferin Yolu ve Şartları

    Mehmed Alagaş
    Rabbani Yol ve Sünnetullah
    Dünden Bugüne Şeytan ve Dostları
    Şafak Mektupları
    Mezar Notları
    Şeytanizme Rağmen İslami Uyanış
    Aynalar ve İnsanlar
    İşaret Yazıları
    Din Gerçeği ve İslam
    Tevhid ve Şirk
    Kişiye Özel
    Kur’an’a Yönelirken
    Kadının Onuru
    Cumaya 5 Kala
    İki Fecr Arasında
    Tartışılan Sorular
    Kimlik Tercihi
    Yoldaki Musibetler
    Taş
    Alnımdakı Işık
    Vahdete Yedi Adım
    Rahmete Yolculuk
    Cumali
    Yaşama Fırsatı
    Tapusuz Süleyman
    Tutsak
    Divane
    Beklenen Müslümanlar
    Yaratılış ve İnsanlık Tarihi 1-2-3

    Mevdudi
    Tevhid Mücadelesi
    Tefhimu’l-Kuran
    4 Terim
    İşte Davetimiz
    Doğum Kontrolü Hareketi ve İslam
    Faiz
    Günümüzde İslam
    Hicap
    İslam Davetçilerine
    İslami Hareketin ahlaki Esasları
    İslami Kavramlar
    İslam’ın Anlaşılmasına Doğru
    İslam’ın İstikbalinde Talebeler
    İslam’ın Temelleri
    Kadıyanilik
    Modern Çağda İslam’i Meseleler
    Cebir ve Kader
    Meseleler ve Çözümleri
    İslam’da Hükümet

    Muhammed Esed
    Kur-an Mesajı (Meal)
    Tefsiru’l-Mesaj
    Yolların Ayrılış Noktasında İslam

    Muhammed Hamidullah
    İslam Tarihine Giriş
    Kur’an-ı Kerim Tarihi
    Hz Peygamberin (sav.) Savaşları
    Hz Peygamber (sav.) Döneminin Siyasî-İdarî Belgeleri
    İslam Hukuku Etütleri
    İslam Peygamberi Hayati ve Eseri (3 Bölüm)
    İslam’da Devlet İdâresi (3 Bölüm)
    İslama Giriş (3 Bölüm)
    Kur’an-ı Kerim ile Diğer Semavi Kitapların Karşılaştırmalı Kısa Tarihi

    Necip Fazıl Kısakürek
    Aynadaki Yalan
    Babıali
    Batı Tefekkürü ve İslam Tasavvufu
    Bir Adam Yaratmak
    Çile
    Çöle İnen Nur
    Doğru Yolun Sapık Kolları
    Dünya Bir İnkılap Bekliyor
    Esselam
    İbrahim Ethem
    İdeolocya Örgüsü
    İhtilal
    Moskof
    O ve Ben
    Peygamber Halkası
    Rapor Cilt 1-2
    Reis Bey ve Parmaksız Salih
    Reşahat Şeyh Safi
    Son Devrin Din Mazlumları
    Tanrı Kulundan Dinlediklerim
    Tarih Boyunca Büyük Mazlumlar
    Tasavvuf Bahçeleri
    Vatan Haini Değil, Büyük Vatan Dostu Vahiduddin
    Vecdimin Penceresinden
    Yeniçeri

    Salih Özbey
    40 Ayet 40 Hadis (Kırk Ayet Kırk Hadis)
    Acıların Hikmeti
    Ahlak
    Akaid
    Alemin ve Ademin Sırları
    Çocuk Eğitimi
    Din Nasihattır
    Esmaü’l-Hüsna
    Fıkıh
    Her Adem Bir Alemdir
    Kelime Meali
    Namazın Dili
    Peygamberimizin Hayatı
    Peygamberler Tarihi
    Tefsir 1-2

    Seyyid Kutub
    Fi Zilali’l-Kur’an
    Cihad
    İşte İslam
    Yahudi ile Savaşımız
    Yegane Dünya Düzeni İslam

    Takiyyuddin en-Nebhani
    İslam Devleti
    İslam Şahsiyeti 1-2
    İslam’da İktisat Nizamı
    İslam’da Yönetim Nizamı
    İslami İçtihatler
    Tefekkür
    İslamda İçtimai Nizam (Bu kitap maalesef açılmıyor)

    Ahmet TOMOR Hoca
    Kur’andan Bir Nur Fatiha Suresi
    Şiirlerle Ölüm ve Ötesi
    Melek ve İnsan
    Yedi Açıdan Namaz
    Angel and Man (İngilizce)

    Zeki Soyak
    İslam Akaidi
    Kırk Hadis
    Kuran ve Hadiste Kıssalar Hisseler
    Mefkure
    Ölçüler ve Dengeler

    Yusuf el-Kardavi
    Çağdaş Meselelere Fetvalar
    Sünneti Anlamada Yöntem
    Tevhid Hakikati
    Allah’ın Varlığı ve Tevhid
    İman ve Hayat
    Tekfirde Aşırılık

    http://www.mediafire.com/...g3/DarulKitap+v2.rar