• 520 syf.
    ·6 günde
    -Alıntı içerir-


    Siz Mustafa Kemal'in Şarlo ya çok güldüğünü,
    caz müzik dinlediğini,
    zeybek ve valsten başka çok farklı danslar da edebildiğini, Karagöz oyunu için Türk'ün canlı sineması dediğini,
    futbol maçı düzenleyip düşman istihbarat birimlerinin dikkatini dağıtarak aynı gece Büyük Taarruz'u başlattığını, yurtdışında savaştan kaçan bilim adamları ve sanatçıları Türkiye'de yaşamaya davet ettiğini,
    golf sahasını diplomasi aracı olarak kullandığını,
    Ülkü ve Sabiha'dan başka çok sayıda kız - erkek çocuğa manevi babalık ettiğini,
    geometride bugün kullanılan birçok terimin isim babası olduğunu,
    Kuran'ı Kerim i incelikleriyle bildiğini Türkçe'ye çevirterek anadilde ve anlaşılır olması için büyük çaba sarf ettiğini,
    genç Türkiye Cumhuriyeti'ni tanıtacak değerlerle dolu bir gemiye dünya turu yaptırarak Modern Türkiye'nin tanıtılması için bir proje geliştirdiğini hatta gemiye gelen ziyaretçilere ilk olarak lokum ikram edildiğini,
    bazı akşamlar Dolmabahçe'den gizlice çıkıp yürüyerek Beyoğlu'nda sinemaya gittiğini,
    biliyor muydunuz?

    Yılmaz Özdil'in kaynakçası olmadığı gerekçesiyle eleştirilen kitabı hakkında birkaç şey söylemek istiyorum. Bu tür bir kitaba kaynakça bölümü oluşturulmak için herhalde kitabın yarısı kadar bir bölüm daha eklemek gerekecektir.
    Kaldı ki sorgulandığı takdirde anlatılanlar için tek tek kaynak gösterilebilir kanaatindeyim.

    Benim bu kitapla kendi adıma öğrendiğim çok acı bir durum, cehaletim şu ki:
    Atatürk'ü karalamak için Armstrong tarafından yazılmış sonrasında baskısı yasaklanmış İngiliz kaynaklı Bozkurt kitabını yıllardır değerli bir emanet gibi kütüphanesinde tutan, baskısı yasaklandığı halde kütüphanesinde var diye övünen, Atatürk için övgüler yağdırıp bu paçavranın içinde yazılanlardan bihaber olan bir Türk Dili ve Edebiyatı öğretmeninin kızı olarak, insanların imrenerek baktığı kocaman kütüphanesi olup da okunmayan bir evde 20li yaşlara kadar kitap okumadan yaşamışım. Bu kitabın içinde ne var ki baskısı yasaklanmış diye düşünmeden, sorgulamadan, yıllarca kapağındaki fotoğrafa gülümseyip tozunu almışım...
    İlber Hoca'nın asıl tehlikeli gördüğü kesim olan yarı cahillerin orta yerinde buldum kendimi.
    Bu ayıp da bana ömrümün geri kalanında, bildiğimi sanarak girdiğim her tartışmada, savunmaya çalıştığım her düşüncede, okumadan elimde tuttuğum her kitap sayfasında yetecektir.
    Ellerinize sağlık Yılmaz Özdil, size borcum var.
  • 608 syf.
    ·24 günde·Beğendi·Puan vermedi
    Yeşilçam Dedikleri Türkiye¸ adından da anlaşılabileceği gibi, yaklaşık 30 yılını sinemacılıkla geçirmiş olan Vedat Türkali’nin Yeşilçam ve Türkiye’nin panoramasını içi içe geçirerek anlattığı romanı. 1960-1970’lerdeki Türk sineması, set emekçilerinin durumu, örgütlenme çabaları ve Yeşilçam’ın iç dünyası, karakterlerin birbirleriyle olan ilişkilerinde ve yazarın diğer tüm romanlarında gördüğümüz üzere, kendi iç diyaloglarıyla okuyucuya aktarılmış. Türkali, bu tekniği sıklıkla kullanan bir yazar.

    Yeşilçam Dedikleri Türkiye, ana temasının içinde birden fazla konuyu barındıran, sinemaya ek olarak, ataerkilliğin, cinsiyetçiliğin, toplumsal roller üzerinden ilerleyen ve sinema emekçilerinin hayat koşulları ile beyaz perdenin arkasında yaşanan dünyanın yalın gerçeklerine dair dikkatle okunması gereken bir kitap aslında. Özellikle, ataerki ve cinsiyet konuları, ilk sayfalardan itibaren görünmeye başlıyor. Refik ve Emine’nin ilişkisi ile Refik’in babası Zühtü’nin kadınlara bakış açısı ile doruk noktasına ulaşıyor. Zühtü’nün eczanesini yöneten Fuat’ın düşüncelerinde ise olması gerekenin mesajı veriliyor.
    Romanda karşımıza ilk çıkan karakter yönetmen olmaya çalışan, babası Zühtü ve kız kardeşi Seniye ile aynı evde yaşayan Refik. Ardından, bir film projesiyle karşısına gelen Adanalı, silah sevdalısı Şahin Doğu; eski sürgün, gazetede düzeltmen olarak çalışan ve Şahin’in filminin senaryosunu yazacak olan Gündüz; Zühtü Bey, Emine, Pervin ve diğer yan karakterlerle tek tek tanışıyoruz. Atilla Dorsay’ın kitap ile ilgili yaptığı eleştiride Refik’in, yazarın o dönem birlikte çalıştığı Ertem Göreç, Gündüz’ün yazarın kendisi ve Şahin Doğu’nun da aslında Yılmaz Güney olduğunu belirtmiş. Dorsay; özellikle Yılmaz Güney ve yaşanmış olayların zaman akışına ilişkin iki önemli eleştiri yöneltmiş romana. Sinemacı olmak için uğraşan Şahin’i silahlara düşkünlüğü ve başına açtığı dert ile (Yılmaz Güney’in de yaptığı gibi) ele alan romanda, Türkali’nin, Güney’in Türk sinemasına olan katkısını göz ardı etmiş olmasına serzenişte bulunmuş Dorsay. Bunun yanı sıra, romanın kronolojik akışında; kişilere ve olayları eleştirebilmek adına yaptığı değişiklilerin de romancı özgürlüğü kapsamına girip girmediğini, bu davranışın etik olup olmadığını tartışıyor.

    Yazarın tüm kitaplarında olduğu gibi bu kitapta da ataerki, toplumsal cinsiyet ve roller üzerine ayrıntılı vurgular var karakterler üzerinden. Alttan alta, romanın üzerinde döndüğü değirmen taşı bu; karaborsada iş çevirip yükünü tutmuş olan eczacı Zühtü’nün kadınlara yaklaşımı (karısına, sevgilisine, tek gecelik ilişkilerine ve tamamen çıkar üzerine kurulu evlilik teklifinde), oğlu Refik’in kadınlarla, daha doğrusu Emine ile ilişkisi; romanın aydın karakteri Gündüz bile yeri geldiğinde hücrelerine işlemiş ataerkil dogmalardan kendini kurtaramaz. Özellikle Refik, Emine ile yaşadığı tek gecelik ilişki konusunda Emine’nin aldığı duruşa bir anlam veremez. Çünkü böyle bir davranış, onun benliğinde yer etmiş kadın-erkek normlarından hiç birine ait değildir. Bu nedenle Emine ile yaşadıkları, Demokles’in kılıcı gibi zihninde asılı kalır; doluya koyar almaz, boşa koyar dolmaz. Oysa ki bu romanda bütün kadınlar, kendilerine biçilmiş rollere karşı, kendi hayatları içinde isyankardır. Emine’nin davranışı, hem Refik’e hem de nişanlısı Fuat’a karşı; Mefharet’in Zühtü’den kaçışı, Pervin’in kötü muameleye karşı çıkışı; Lena’nın Rum olduğu için kendisini dövüp sokağa atıp yıllar sonra kapısına gelen adama karşı duyarsızlığı….

    Her bağlılık, bir yerini kanatıyor insanın.

    Romanın sinemayla bağlantısını kitabın adından, yazarın kadın-erkek eşitliği ve toplumsal cinsiyet rolleri üzerine ülkenin gerçekleri ile kendi düşüncelerini kitabın ilk sayfalarından yakalıyorsunuz. Ancak girişte yer alan “Grevdeki bir ilaç fabrikasının kapısında, gece yarısı karanlığında yaşamını yitiren ilaç işçisi Hasan Ateş’in anısına….” ithafına, kitabın ismini düşünerek, vardır bir bildiği deyip, çok da önem vermeden sayfayı çevirerek başlıyorsunuz okumaya. Eczacıbaşı ilaç fabrikası grevinde hayatını kaybeden Hasan Ateş, hem bu ithaf ile hem de Gündüz’ün senaryosunu yazdığı ancak bir türlü filme çekilemeyen “İlaç Dosyası” ile anılıyor.

    Romanda incelikle yaratılmış karakterler ayrı ayrı, hem kurgusal hem toplumsal rolleri ve karakter özellikleriyle elle tutulacak gibi gerçek. Aydın kesim, güçlü kadınlar ama özellikle geçirdiği dönüşüm ile Refik incelenmeye değer.
  • Bir yanda, uzun zaman önce kasaba köklerini geride bırakmış olan kozmopolit Mahmut vardır; reklam fotoğrafçısı olarak İstanbul'da kendisine bir yaşam kurabilmiştir; dairesinin duvarlarını kitaplar ve CD'lerle kaplamıştır; caz kulüplerini araştırır, klasik müzik sever, gece geç vakit Tarkovski filmleri izler; Yusuf pornolarını bulacak olsa utanacak bir tiptir; ahbaplarıyla fotoğrafçılığın kaderini tartışır; internette dolaşır ve Marlboro Lights içer; boşanmıştır, suratsız, hırçın, kinik, tenkitçi, tahammülsüzdür, sürekli arpacı kumrusu gibi düşünür. Mahmut duygusal bakımdan bilgisiz modern metropol erkeğinin en mükemmel örneğidir.
    Bülent Diken
    Sayfa 83 - Metis Yayınları
  • Ingmar Bergman'dan müthiş bir başyapıt! Ne zamandır erteleyip durduğum Persona'yı sonunda izledim ve uzun zamandır izlediğim en acayip, en beyin gıcıklayıcı film olduğunu söylemeliyim. Çekimler mükemmel, sembolik biçimler çarpıcı. Siyah beyaz olmasına rağmen hiç sırıtmaması gerçek sanatın ölümsüz olduğu savını destekliyor, 1966 yahu 52 yıl önce!
    Jung'un analitik kuramı başta olmak üzere psikoloji ve modern anlatı konusunda bilgi sahibi olunması elzem bir film. Gölge arketipi ve personaya dair çok sağlam bölümler var.
    (Uyarı:Filmin başında birkaç rahatsızlık verici olabilen sahne var.)
    Merak edenler için akıcı olduğu kadar da dopdolu müthiş bir film analizini de aşağıya bırakayım.

    #
    "Sinema tarihinin en iyi filmleri arasında gösterilen ve birçok yönetmenin filmlerinde etkileri görülen, Ingmar Bergman’ın başyapıtı Persona’ya başından geçen bir hastalığın ilham verdiğini biliyor muydunuz?

    Hikaye şöyle, 1965’te bir iç kulak enfeksiyonu geçiren Bergman, sürekli olarak, hatta uyurken bile baş dönmesi yaşar. Başında bir bantla haftalarca yatağa bağlanan Bergman, doktorunun tavana boyadığı bir noktaya bakarak baş dönmesini önlemeye çalışır. Ama her bakışta oda fırıldak gibi dönüyormuş hissine kapılır. Bergman tavandaki noktaya konsantre olarak iki yüzün birbirine karıştığını hayal etmeye çalışır ve bu ona biraz olsun yardımcı olur. İyileştikten sonra pencereden dışarı bakar ve bankta oturan hemşire ve hastayı görür. Bergman’ın başyapıtı Persona işte bu hasta-hemşire ikiliği ve birbirine karışan yüzler üzerinde temellenir.

    Filmin öyküsünü özetleyecek olursak, ünlü bir oyuncu olan Elisabeth, Elektra adlı oyunu sahnelerken aniden susar. Doktoru fiziksel ya da ruhsal bir rahatsızlığı olmadığını, suskunluğunun bilinçli bir tercih olduğunu söyler ve onunla ilgilenmesi için hemşire Alma’yı görevlendirir. Tedavi süreci yani filmin geri kalanı doktorun deniz kenarındaki yazlığında geçer. İki kadın herkesten izole bir biçimde yazlıkta zaman geçirirken Alma Elisabeth’in kışkırtan sessizliği karşısında bütün sırlarını açık eder ve Elisabeth’in benliği karşısında kendi benliğini yitirme tehdidiyle burun buruna gelir.

    Bergman sineması nevrozların sinemasıdır. Filmleri baskıya dayalı, travmatik çocukluğu ve II. Dünya Savaşı sonrası İsveç’in bunalımından izler taşır. O nedenle filmlerinin çoğunun psikolojik analizle okunmaya açık olduğunu görüyoruz. Persona, Jung’un Arketipler Kuramıyla okunmaya açık bir film. Dolayısıyla filmden bahsetmeden önce Jung’un Arketipler Kuramından bahsetmemizde fayda var.

    Bergman’ın başyapıtıyla aynı ismi taşıyan Persona kavramı, Carl Gustav Jung’un en temel teorilerindendir. Buna göre, dünyaya gösterdiğimiz dış yüzler, başkalarının görmesine izin verdiğimiz kendimizin parçası personamızdır. Yunan oyuncuların taktığı maskelere gönderme yapan persona, başkalarına gösterdiğimiz kişiliklerimizin maskesidir. Toplum tarafından tepki görmemek için gizlediğimiz yanımızı örten kostümdür. Böylece kendimizi tehlikelere karşı korur, çıkarlarımızı güvence altına alırız.

    Bazı durumlarda birey, taktığı personanın aslında kendisi olduğuna inanır, personasıyla özdeşleşen birey böylece kendisine yabancılaşır. Bu durumu Jung şişme (inflation) olarak tanımlar. Bu bireyler, rollerine kendilerini fazlasıyla kaptırmış, personalarının egemenliği altında kaybolmuşlar, kendi gerçekliklerinden kopmuşlardır. Filmde Elisabeth’in başına gelen de budur. Elisabeth personasıyla özdeşleşmiş, kendi gerçekliğini kaybetmiştir. Bu yüzden bilinçli olarak susmayı tercih etmiştir, çünkü böylece rol yapmayacak, yalan söylemeyecektir.

    Diğer bir kavram gölgedir. Gölge, personanın karşıtı olan güçtür. Başka bir deyişle kişinin yüzleşmekten kaçındığı, toplumdan gizlediği, hoş karşılanmayan istek ve fikirleridir. Bu her zaman bizimle olan ama çoğu kez fark edilmeyen karanlık yan, öteki bendir(alterego).

    Bergman filmlerinde seyircinin algısını kıracak teknikler kullanır. Bunun nedeni seyirciye bir film karşısında olduğunu hatırlatmaktır. Böylece seyirci filmle özdeşleşme içine girmez, filme yabancılaşır ve dışarıdan bakar. Örneğin Persona’da filmin girişinde görüntünün seyirci üzerindeki güçlü etkisini kanıtlayan peş peşe tek çekimlik görüntülerden oluşan bir gösteri izleriz. Film bir projeksiyon arkı ve film şeridinin görüntüsüyle başlar, sırasıyla bir örümcek, kesilen bir koyun başı, dışarı çıkarılan işkembe, çivi çakılan bir el, erekte olmuş bir penis, morgdaki ölüler ve son olarak morgda boylu boyunca yatan bir çocuk görüntüsüyle şoke ediliriz.

    Çocuk bir türlü üzerini örtemez ve yüzüstü uzanıp Lermontov’un “Çağımızın Bir Kahramanı” romanını okur. Bu ana kadar bizim bakışımızdan çocuk bizim dışımızdadır. Ardından bakışımız bir anda yer değiştirir ve seyirci olarak oturduğumuz yerde Elisabeth ve Alma’nın yüzlerinin olduğu görüntünün yerini alırız. O anda çocukla aynı odadayızdır ve içeriden dışarıya bakarız. Daha film başlamadan kafamızda bir sürü soru oluşmuştur bile. Bergman bu görüntülerle seyircinin algısını kırmayı hedeflemektedir. Bu sahnenin devamında çocuk bir telefon sesiyle doğrulur ve eliyle ekrana dokunur.

    Daha sonra Bibi Andersson (Alma, hemşire) ve Liv Ullmann’ın(Elisabeth, aktris) oynadığı karakterler seyirciye tanıtılır. Elektra oyununu sahnelerken aniden susan ünlü oyuncu Elisabeth hastaneye yatırılmıştır. Hemşire Alma onunla ilgilenmek üzere görevlendirilmiştir.

    Bergman daha filmin başında seyirciye filmin devamında göreceklerimizle ilgili ipuçlarını vermeye başlar. Elisabeth’in ünlü bir oyuncu olması ya da Elektra isimli oyunu sahnelerken susması rastlantısal değildir.

    Şöyle ki: Fiziksel düzeyde oyuncuların kendileri personalardır.Yüzleri sahnede canlandırdıkları kahramanların kişiliklerini ve öykülerini aktarırlar. Bu bağlamda Elisabeth filmde personayı temsil eden karakterimizdir. Elisabeth’in oynadığı Elektra karakteri ise mitolojide babasına ihanet eden annesini, “annelik bağı”na rağmen öldürtmüştür. Elisabeth hastanedeyken kocasının gönderdiği mektubun içinden çıkan oğlunun fotoğrafını yırtar. “Annelik bağı”nı inkar mı etmektedir? Nitekim filmin sonuna doğru Alma ile Elisabeth’in yüzleştiği sahnede seyircinin bu sorusunu yanıtlar Bergman.

    Elisabeth hastanedeyken Alma’nın radyodaki merhamet temalı piyesi açması üzerine rahatsız olur ve tıpkı sahnede olduğu gibi gülerek tepki verir. Dış dünya gerçekliklerine ise korkuyla yaklaşır. Hastane odasındaki televizyonda budist bir rahibin Vietnam’da olanlara tepki olarak kendini yakmasını dehşet içinde izler. Gerçeklik onu rahatsız eder.

    Ayrıca doktorun Elisabeth’e söyledikleri, Elisabeth’in durumunu ve filmin temasını özetler gibidir.

    “Benim anlamadığımı mı sanıyorsun? Var olmak denilen o umutsuz düşü… Olur gibi görünmek değil, var olmak. Her an bilinçli, tetikte… Aynı zamanda başkalarının huzurundaki varlığınla kendi içindeki varlık arasındaki o yarılma… Baş dönmesi ve gerçek yüzünün açığa çıkarılması için o bitimsiz açlık… Ele geçirilmek, eksiltilmek ve hatta belki de yok edilmek… Her kelime yalan… Her jest sahte… Her gülümseme yalnızca bir yüz hareketi… İntihar etmek? Hayır. Fazlasıyla iğrenç… İnsan yapamaz ama hareketsiz kalabilir, susabilir. Hiç değilse o zaman yalan söylemez. Perdelerini indirip, içine dönebilir. O zaman rol yapmaya gerek kalmaz, bir kaç farklı yüz taşımaya ya da sahte jestlere. Böyle olduğuna inanır insan. Ama gördüğün gibi gerçeklik bizimle dalga geçer. Sığınağın yeterince sağlam değil. Her tarafından yaşam parçaları sızıyor ve tepki vermeye zorlanıyorsun. Kimse gerçek mi yoksa sahte mi diye sorgulamıyor. Kimse sen gerçek misin yoksa yalan mısın demiyor. Bu sorunun yalnızca tiyatroda bir önemi olabilir. Belki orada bile değil. Seni anlıyorum Elisabeth, susmanı anlıyorum. Hareket etmemeni anlıyorum. İsteksizliğini fantastik bir sisteme bağlamışsın. Anlıyor ve hayranlık duyuyorum. Bitene kadar bu oyunu oynamalısın. Ancak o zaman bırakabilirsin. Tıpkı diğer rollerini bıraktığın gibi bunu da yavaş yavaş bırakırsın.”

    Hastane sekansının ardından film doktorun yazlığında devam eder. Susan(Elisabeth) ve susmayan(Alma) iki kadın bir araya getirilir. Film monolog üzerine kuruludur, Alma sürekli konuşur, Elisabeth ise susar. Ünlü bir oyuncu olan Elisabet zaten özdeşleşmeyi tetikleyen bir konumdadır. İlaveten kışkırtıcı konumdaki suskunluğu Alma’yı daha çok cesaretlendirir ve onunla en mahrem sırlarını paylaşmasına neden olur. Böylece iki kadının rolleri değişir. Alma hasta konumuna düşer, Elisabeth de sabırla onu dinleyen ve sorunlarını dile getirmesi için onu cesaretlendiren ‘klinik gözlemci’ konumuna yükselir.

    Filmin bütününe bakıldığında düşün nerde başlayıp gerçeğin nerde bittiği anlaşılmaz. Dolayısıyla klasik anlatı sinemasındaki gibi olaylar kronolojik bir sırayla birbirini izlemez ve seyircinin bu yöndeki beklentisi boşa çıkarılır. Alma Elisabeth’e içini döktükten sonra düşsel bir boyutta Elisabeth (persona)ile Alma (gölge)’nın karşı karşıya geldiklerini görürüz. İki kadının yüzleri birleşir ve birisi diğerine dönüşmeye başlar. Bergman, yakın plan çekimleri en çarpıcı kullanan yönetmenlerden biridir. Bu çarpıcı yakın plan yüz çekimlerinin seyircide uyandırılmak istenen duyguların aktarımında çok etkili olduğunun ve anlatıya ve dramatik yapıya olan katkısının farkında olan Bergman, filmlerinde sık sık yakın plan çekimlere başvurur. Birbirinin yerine geçmeye çalışan iki kadın başlarını birbirlerinin omzuna dayarlar. Alma’nın bedeninde Elisabeth’in başı ve Elisabeth’in bedeninde Alma’nın başı durmaktadır. Elisabeth her şeyden sıyrılıp Alma gibi basit olmayı isterken, Alma da her şeyden sıyrılıp karizmatik, güzel olmayı istemektedir. Elisabeth/persona ve Alma/gölge gece ile gündüz kadar farklıdır ancak garip bir biçimde birbirlerini tamamlar görünürler.

    Elisabeth Alma’ya göndermesi için bir mektup verir. Mektupta yazanları dayanamayıp okuyan Alma, Elisabeth’in onun hakkındaki gerçek fikirerini öğrenir. Kendine dışarıdan bir gözle bakar. Mektubu okuduktan sonra arabasından inip gölün suyundaki aksine bakar.

    İnsanlık tarihindeki ilk ayna sudur. Ayna burada daha sonra karşılaşılacak yıkıcılık ve saldırganlık boyutunu ima ediyor olabilir. Diğer yandan bir sınır, aşılamayan şeyi de temsil ediyor olabilir. Neticede mektupta yazılanları okuyan Alma Elisabeth’e dönüşemeyeceğini anlar.

    Elisabeth Alma’yı her zaman hoşgörülü bir modda dinler ancak Alma ile birlikteyken de maskelerini taktığını unutmamak gerekir. Nitekim kocasına yazdığı mektupta Alma’dan “onu incelemek” eğlenceli diye söz eder. Elisabeth’in narsist kimliği onun mütevazi olmasına izin vermez. Alma’yı kendi toparlanışı için bir araç olarak görür. Alma onunla bir dostluk kurmak niyetiyle sırlarını ifşa etmişken, Elisabeth bu duruma yalnızca suçluluk psikolojisiyle dile getirilmiş sözler gözüyle bakar ve onun işkencesini, hastasını dinleyen terapist edasıyla gözlemler. Onunla Alma’nın ona yaptığı gibi duygusal bir yakınlık içerisine girmez. Elisabeth narsist kişiliği yüzünden ilgisini, sevgisini kimseye yöneltemez ya da diğerlerinin sevgisine karşılık veremez. Dolayısıyla tıpkı kocası ve oğlu gibi Alma da onun umursamaz tutumundan nasibini alır.

    Mektupla birlikte bir kırılma yaşayan Alma için hiçbir şey eskisi gibi değildir. Bergman Alma’nın yaşadığı kırılmayı film içinde film kopuyormuş izlenimi yaratarak seyirciye de geçirir. Alma’nın yüzü merkez alınarak film yanmaya başlar. Bu sahnede yalnızca Alma ile Elisabeth arasındaki bağlantı kopmaz aynı zamanda seyirciyle film arasındaki bağlantı da kopar. Bu andan itibaren filmde bir kırılmanın yaşandığını ve Alma için parçalanma korkusunun söz konusu olduğunu söylemek mümkün. Her şey başa dönmüştür, Alma Elisabeth’le aynı ve tek olamayacağını kavramıştır ve elinde kalanları korumak için direnmeye başlar.

    Filmin yanması bir başka açıdan Elisabeth’in hastane odasında izlediği Budist rahibin yandığı sahneyi anımsatıyor. ‘Rahatsız eden gerçeklik’ bu defa Budist rahibin görüntüsü değil Alma’nın Elisabeth’in bakışıyla görmeye başladığı kendi gerçekliğidir.

    Elisabeth’in sessizliği Alma’yı çileden çıkarmaya başlar ve artık onu konuşmaya zorlar.Alma’nın kriz geçirip Elisabeth’e kaynar suyu serpmek istediği sahnenin devamında eliyle Elisabeth’in yüzünü çekiştirdiğini görüyoruz. Alma aynadaki kendinden rahatsız olmuş ve onu parçalamak istemiştir. Bu sahne Jacques Lacan’ın ayna evresini akla getirir. Çocuk, aynadaki yansımasıyla özdeşleştiğinde iki türlü kayıp yaşar, birincisi, parçalara ayrılmış gerçekliğinin kaybı, diğeri ise özdeşleşme sürecine rağmen hiçbir zaman ulaşamayacağı o yansıyan-kışkırtan imgenin kaybı. Alma özdeşleşme yaşasa da düşsel bir çizgide Elisabeth’le bütünleştiğini, aynı ve tek olduklarını sansa da hiçbir zaman aynadaki sureti olan Elisabeth gibi olamayacağını anlar. Onu sürekli olarak kışkırtan, ele geçiren “ideal ben”i yok ederek, parçalanma korkusunu gidermek ister. Bununla beraber Alma’yı korkutan ve nevrozlara sürükleyen diğer nokta kendi gerçekliğini kaybetmesidir.

    Bu sahnenin devamında Alma’nın düşü olduğunu düşündüğümüz sahnede Elisabeth’in kocası yazlığa çıkagelir. Ve Alma’ya Elizabeth’miş gibi davranır. Elisabeth, Alma ve kocasının konuşmalarına ve yakınlıklarına seyirci kalır. Alma ise Elisabeth’in dile getiremediklerini dillendirir.

    Elisabeth nasıl ki Alma’ya ayna tuttuysa, Alma da aynı şeyi Elisabeth’e yapar. Ünlü bir oyuncu olan Elisabeth topluma karşı oynadığı role kendisini fazlasıyla kaptırmış ve bastırdığı tarafını bir yana itmiştir. Gerçekliği yitiren ve personasıyla bütünleşen Elisabeth susarak bu sahteliğin önüne geçmeye çalışsa da Alma ile birlikteyken de rolünü sürdürür. Elisabeth’in maskesini düşüren Alma olur. Elisabeth anne olmak istediği için değil, ünlü bir kadın olarak tek eksiğinin çocuk olduğunu düşündüğü için çocuk sahibi olmuştur. Sürekli toplum tarafından seyredilen Elisabeth, çocuğuna karşı olan nefretini, bu gizli ve bastırılmış duygusunu personası altında gizler. Oynadığı Elektra karakteri babasının intikamını annesini öldürterek alır, annelik bağını yoksayar. Elisabeth’in tam da bu oyunu oynarken susması pek manidardır. Belki de kendisine çocuğuyla arasındaki bağı hatırlattığı için, gerçek onu rahatsız ettiği için susar. Susmak onun bilinçli tercihidir, gerçeklerden bu şekilde kaçar ve sessizliğe sığınır. Hastane odasında televizyonda gördüğü şiddet içerikli sahneleri gördüğünde verdiği tepki çığlıktır. Budist bir rahibin Vietnam protestosu sırasında kendisini yakması ya da Nazi kampında başına silah doğrultulmuş çocuk gerçektir. Elisabeth ise gerçeğe tahammül edemez.

    Bergman’ın aynı sahneyi iki kere tekrar ettiği, 8 dakika açı-karşı açı çekimde önce Bibi Andersson’un Liv Ullman’a bir şey anlattığı esnada, Bibi Anderson’un omuz çekiminden başka bir şey görmeyiz. İkinci çekimde Bibi Andersson aynı olayı tamı tamına aynı kelimelerle tekrar anlatır. Fakat bu kez kamera baştan sona Bibi Andersson’u gösterir. Tamamı Elisabeth’in dinleme planlarından oluşan ilk epizotta, Alma sözleriyle Elisabeth’i yargılayarak ona zulmeder. Elisabeth’in bakışları, Alma’nın sözlerini görsel olarak tamamlar niteliktedir.

    Bu sahne için Bergman: “Anlattığınız hikaye dinlediğiniz hikayeyle aynı değildir” der. Klasik anlatı sinemasında böyle bir sahne klasik açı-karşı açı şeklinde çekilip, şimdiki zaman yanılsaması içinde seyirciye sunulur. Böylece seyirci içerikten kopmadan hikayenin akışına kaptırır kendini. Begman ise aynı sahneyi iki defa tekrarlayarak seyircinin dikkatini filmin çekim, sahne, diyalog gibi unsurlarına kaydırır ve onu içerikten uzaklaştırır. Ona bir film izlediğini sürekli olarak hatırlatır.

    Ayrıca bu sahnedeki başka bir detay, iki karakterin aynı renkte ve biçimde giyinmiş olmalarıdır. Kostümlerdeki aynılık, farklı olanı tek bir semptomda bütünleştirir, Alma ve Elisabeth nasıl ki aynı maskeyi takarak tek bir yüze sahip olmuşlarsa, birebir aynı kostümü giyerek de tek bir beden yaratırlar. Alma her ne kadar istemediği bir çocuğu kürtaj ettirse de Elisabeth’e “Ben senin gibi değilim. Senin gibi hissetmiyorum. Ben hemşire Alma’yım” der.

    Bu sahnenin sonunda Bergman Alma’nın yüzünde iki kadının yüzlerini birleştirir ve tek bir yüz oluşturur. Bunun iki anlamı olabilir, birincisi, iki kadın birbirlerinin tamamlanmamış diğer yarısını temsil etmektedir, ikincisi, iki kadının da benzer bir noktaları var. Filmin prologunda bir çocuğun ekranda birbirine karışmış iki kadın yüzünü, Alma ve Elisabeth’in yüzünü okşadığını görürüz. Bu bağlamda çocuğun iki kadının ortak bir yanını bir diğer ifadeyle “istemedikleri çocuklarını” temsil ettiğini söyleyebiliriz.

    Bergman’ın bütün filmlerinin kendi hayatından kesitler sunduğunu ya da bir diğer deyişle her filmiyle hastalıklarının üzerine gittiğini göz önüne alırsak, filmdeki çocukla ilgili başka bir noktaya sürükleniyoruz. Bergman istenmeyen bir çocuk olarak dünyaya gelir. Dolayısıyla çocuk, Bergman’ın alteregosunu temsil ediyor da olabilir.

    Alma Elisabeth gibi olmadığını ispatlamak ister gibi gidip üniformasını giyer. Geldiğinde Elisabeth’in yüzündeki maskeyi çıkarır gibi yapar ve onunla öyle konuşur. Alma tırnağıyla bileğini kanatır ve Elisabeth de onun kanını emer. Alma artık eskisi gibi personasını takıp sade ve basit yaşantısına devam edemeyeceğini bilir. Elisabeth onun kanını emerek aslında ruhunu içine çeker, böylece Alma Elisabeth’in tesirinden kurtulur. Ya da bu sahnenin devamında olduğu gibi böylece Alma Elisabeth’e hükmedebilecektir. Yine düşsel bir sahnede Alma ve Elisabeth’i hastane odasında görürüz. Alma adeta Elisabeth’e hükmetmektedir, söylediklerini ona tekrar ettirir.

    Bütün gerçekler ortaya konmuştur. Elisabeth her zaman yaptığı gibi gerçeklikten kaçar. En narsistik tarafı olan oyunculuğu ve sinemayı/yanılsama dünyasını seçer. Alma ise hemşire üniformasını giyip gider. Jenerikte olduğu gibi filmin finalinde de filmin koptuğu izlenimi yaratılır ve son yazısını göremeyiz."

    Kaynak:https://filmhafizasi.com/...nin-yuzleri-persona/
  • Nazife Cemgil solcu bir anneydi. Öğretmenliği sürgünlerle geçti. Adnan Cemgille evliliğinden olan iki oğlundan Sinan 1971de öldürüldü. 32 yıl zor geçen günler yaşadı ve 7 Ekimde yaşamını yitirdi.

    Adnan Bey 1909, Nazife Hanım ise 1913 doğumlu. İkisi de aileleri içinde Kurtuluş Savaşı heyecanını, Cumhuriyet dönemi coşkusunu yaşamışlar. Nazife Hanım'ın babası Cemal Bey Muğla Ağır Ceza Reisi, savaşa IV. Kuvayı Milliye Başkanı olarak katılıp halkı örgütleyenlerden.
    Evlerinde sık sık toplanan efeler, annesi ve çevredeki diğer kadınların gece gündüz demeden cepheye yollamak için diktikleri asker giysileri, çocukluk anıları olarak hiç unutulmamış. Adnan Bey'in dayısı Kâmil Bey ve arkadaşları direniş örgütünde görev alıp Anadolu'ya silah kaçırmışlar. Zorlu savaş yılları, yokluklar ama bütün olumsuzluklara karşın yitirilmeyen umutlar, onlara ailelerinden kalıt.

    Adnan Bey, Rüştiye'yi Kalamış'ta bitirip öğrenimini Kabataş Lisesi'nde tamamlar. Nazife Hanım ilkokulu Aydın'da, sonra da İzmir'deki Fransız okulunda okur. Gençlerin doktor, mühendis, avukat olmak istediği yıllarda kaydını bilinçli olarak İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü'ne yaptırır. Adnan Bey'le sınıf arkadaşıdırlar. 1936 yılında aynı dönemin, aynı ideolojiye sahip fakülte arkadaşları artık genç Cumhuriyetin nefer öğretmenleridir. 1941 yılında bir tesadüfle Ankara'da karşılaşıp evlenmeye karar verirler. 1942 yılında ilk çocukları Dumrul, 1944'te ikinci çocukları Sinan doğar.

    Nâzım Hikmet Bursa'da hapistedir. Cezaevi Müdürü Tahsin Akıncı'nın kızı Şehnaz, Nazife Hanım'ın öğrencisidir. Sabiha Sertel "Tevfik Fikret İdeolojisi ve Felsefesi" adlı kitabını Nâzım'a göndermek ister. Bu sebeple Nazife Hanım öğrencisine bir mektup yazarak babası vasıtasıyla kitabın iletilmesini sağlar. Daha sonra okulda yapılan bir aramada mektup, Şehnaz Akıncı'nın dolabında bulununca Nazife Hanım kovuşturmaya uğrayıp başka bir okula sürülür...

    Adnan Bey Ankara Erkek Sanat Okulu, Ankara Musiki Öğretmen Okulu, Ankara Atatürk Lisesi'nde çalışır, bir yandan da çeşitli dergilerde yazılar yazar. 1941 yılında Behice Boran ve Pertev Naili Boratav ile Yurt ve Dünya dergisini çıkarırlar. Aynı zamanda İnönü Ansiklopedisi'nde de redaktör olarak çalışır ve Fransızcadan Türkçeye çeviriler de yapar.

    1945 yılında gene Behice Boran'la birlikte yazarları arasında Arif Damar, Muvaffak Şeref, Kemal Bilbaşar, Enver Gökçe'nin de bulunduğu Ant dergisini yayımlarlar. Adnan Bey'in Sabiha Sertel'in sahibi olduğu Tan gazetesi ve tek sayı çıkabilen Görüşler dergisinde de yazıları çıkar. Tan matbaasının basılıp tahrip edilmesinden sonra, öğretmen Adnan Cemgil ve öğretim üyeleri Behice Boran, Pertev Naili Boratav, Niyazi Berkes ve Mediha Berkes bakanlık emrine alınırlar. Hukuki mücadelelerini yapıp bir yıl sonra Danıştay kararı ile görevlerine geri dönerler.

    Niyazi Berkes ve Mediha Berkes "24 Saat" isimli gazeteyi çıkarınca Adnan Bey daha yararlı olacağı düşüncesiyle öğretmenlikten istifa ederek gazetenin yazıişleri müdürlüğünü üstlenir. Fakat gazete ancak 13 sayı çıkabilir. İşsiz kalan Adnan Bey İstanbul'a gelip Zekeriya Sertel'in "Teknik Reklâm" adlı reklam bürosunda çalışır.

    1950 yılında Nâzım Hikmet Bursa Cezaevi'nde açlık grevine başlar. Bu sebeple İstanbul'a nakledilir. Nâzım'ın affedilmesi için imza kampanyası açılır. İstanbul Yüksek Tahsil Gençlik Derneği "Nâzım'ı Kurtarınız" başlıklı bir bildiri dağıtır ve Lâleli'deki Çiçek Palas Oteli'nin salonunda bir toplantı düzenler. Olaylı toplantıdan sonra gözaltına alınanlar arasında Nazife Cemgil ve öğrencisi Şehnaz Akıncı da vardır. Çabalar sonuçsuz kalmaz, 15 Temmuz 1950'de çıkarılan afla tüm tutuklu sosyalistler ve Nâzım da serbest bırakılır.

    1950 yılında kurulan Türk Barışseverler Cemiyeti'nin başkanı Behice Boran, sekreteri ise Adnan Cemgil'dir. Cemiyet örgütlenme aşamasında hareketi yığınlara mal etmek amacıyla Barış adlı bir dergi çıkarır. Barışseverler Cemiyeti, Menderes Hükümeti'nin, TBMM kararı olmadan Kore'ye asker gönderme kararını protesto eden bir bildiri bastırıp dağıtınca, kapatılıp yöneticileri hakkında dava açılarak, yurtsever insanlar tutuklanır. Adnan Cemgil de tutuklananlardandır. Ankara'ya götürülüp Dış Kapı Cezaevi'ne konulur.

    Nazife Hanım çocuklarıyla kocasını ziyarete gider. Sinan küçük yaşında hapishane ile tanışmıştır, etrafı merakla seyredip olanları şaşkınlıkla izler. Hükümlü Adnan Bey, cezasının altı ayını Ankara Askeri Cezaevi'nde, yedi ayını ise Nevşehir Cezaevi'nde geçirir. Bu arada Yozgat'a sürülen Nazife Hanım, o yıllardaki her sürgünün kaderini yaşar.

    Daha yerine varmadan çevre aleyhinde kışkırtılmıştır. Yozgat'ta iki çocuğu ile yiğitçe, tüm zorluklara karşın yaşamını sürdürür. Ardından atılan "Komünistler Moskova'ya!" bağırışlarını buruk bir acıyla, tepkisiz dinler. Çocuklara bile "Yamyamın çocukları!" diye sataşılır. Her fırsatta Nevşehir'e Adnan Bey'i ziyarete giderler. Bekleyişler sırasında, çocuklar hapishane bahçesinde oynar. Sinan, annesinin her dalgınlığında ortadan kaybolup ağaçların tepesine tırmanır...

    1951 yılında tahliye edilen Adnan Bey bir süre Yozgat'ta ailesiyle birlikte kalır. Sonra çocuklarını alıp İstanbul'a gelir. Nazife Hanım, Yozgat'ta birkaç yıl daha direnerek görevini sürdürür, 1955 yılında istifa etmeye mecbur kalarak ailesinin yanına döner. Adnan Bey aileyi geçindirmek için, Emekli Sandığı Reklam Bölümü'nde çalışır, takma adla şiir ve yazılar yazar, İstanbul Şehir Tiyatrosu'nda figüranlık, bir süre de arkadaşlarının su dağıtan kamyonunda evlere su taşıyıp sakalık yapar. Bir bakkal dükkânı deneyimi de vardır ama uzun sürmez, batırır.

    1961 yılında, Cemgil Çifti Evren Yayınları'nı kurup "Evren Ansiklopedisi"ni çıkarırlar. Sinan, o yıllarda İtalyan Lisesi'ndedir. Adnan Bey onun tez canlılığını bildiğinden, okula vapurla giderken ardından her sabah ünlemeyi âdet edinmiştir: "Oğlum, sakın iskele verilmeden atlama!"

    27 Mayıs İhtilali tüm yurtsever devrimciler gibi Cemgil ailesi içinde de umut ve sevinçle karşılanır. Umutlar yeşermiştir TİP kurulur, 1962 yılında Adnan Cemgil TİP'e girer. 1968 yılında yapılacak Senato seçimlerinde Zonguldak ili adayı olur. Nazife Hanım da Maden İş Sendikası'nda işçilerle eğitim çalışmaları yapar. İkisi de TİP için özveriyle çalışırlar.

    Senato seçimlerinde o da Aydın adayıdır. Seçim bölgelerini gezip sosyalizm propagandası yaparlarken başlarına pek çok olay gelir. Bunlardan en elimi 1965 yılında Bursa'dakidir. TİP kongresinin yapılacağı Saray Sineması önünde Komünizmle Mücadele Derneği tarafından kışkırtılmış binlerce gözü dönmüş kişi, kongre çıkışında delegelerin üzerine saldırır. Sinan saldırı sırasında üniversite öğrencisidir. Çenesi kırılmış, her tarafı yara bere içinde olan babasını görmek için hemen hastaneye koşar. Onu, bu hale getirenlere karşı öfkelidir. Babasına sarılır ve sarsıla sarsıla ağlar...

    Sinan ODTÜ'de antiemperyalist mücadele için ön saflarda yerini alır. 1965 yılında gençlerin çıkardığı Dönüşüm dergisini satarken arkadaşı Şirin Yazıcıoğlu ile birlikte gözaltına alınırlar. Cemgil çifti kendi hapislikleri gibi soğukkanlılıkla karşılayamazlar bu hapisliği. Evlatları için endişelidirler...

    1969 yılında Sinan, dava arkadaşı Şirin Yazıcıoğlu ile evlenir. Cemgil ailesine 1970 yılında torunları Taylan'ın doğumu ile gelen mutluluk çok uzun sürmez...

    12 Mart muhtırası verilmiş, pek çok devrimci gözaltına alınmıştır. Deniz Gezmiş ve Yusuf Aslan Şarkışla'da yakalanır, idamla yargılanırlar. Sinan Cemgil, Mahir Çayan ve arkadaşlarının izi sürülür. Cemgiller için çok zor günler, kulakları hep haberlerde tedirginler...

    31 Mayıs 1971'de öğle haberlerinden Sinan Cemgil, Kadir Manga, Alpaslan Özdoğan'ın Nurhak dağlarında jandarma ile yaptıkları çatışma sonucunda öldürüldükleri duyulur. Aile perişandır. Adıyaman Vali'sini telefonla arayan Adnan Cemgil, olayın İnekli köyü çevresinde olduğunu öğrenir. Karayolları haritasından köyün yeri bulunup Sinan'a nasıl ulaşılacağı araştırılır.

    Aile dostu olan Orhan İyiler ve Adnan Cemgil Sinan'ın cenazesini İnekli köyünden alıp İstanbul'a getirmeye karar verirler. Nazife Cemgil de gitmek ister, "Hiçbir güç, benim oğlumu almaya gitmemi engelleyemez!" diye diretir. Sinan, yirmi altı yaşında, 3 Haziran 1971 günü polis kuşatması ve siren düdükleri arasında Karacaahmet Mezarlığı'nda defnedilip ölümsüzleşir.. Anne ve babası son bir gayretle, Nurhak Dağları eteklerinden getirdikleri toprak ve çiçekleri mezarın üzerine sererler... Onların acılar karşısında yıkılmadan dimdik ayakta kalmaları, yiğitçe mücadeleleri herkese örnek olur.

    Daha sonraki yıllarda Şirin Cemgil'e destek olup torunları Taylan'ın birlikte, en iyi şekilde yetiştirilmesi, eğitimi ve öğretimi Nazife Hanım ve Adnan Bey'in hayatlarındaki boşluğu kısmen doldurur. Adnan Bey çevirilerine devam eder. Romain Roland, Diderot, Emile Zola, İbanez, Balzac, Tagor, Roger Martin, Pirandello, Sillanpaa, Amado, Gramsci'den seçilmiş çevirileri ile pek çok eseri dilimize kazandırır. Kısa sürelerle Cumhuriyet veYeni Ortam gazetelerinde de fıkra ve yazıları yayımlanır.

    Sinan'ın kitabı...

    1977'de üç kuşak bir arada Ege gezisi yaptık. Taylan ve bizim çocuklar da vardı. Nazife Hanım'ın babasının savaştan sonra Aydın'da yaptırdığı yüksek tavanlı evde bir gece konakladık. Yolculuk sırasında Adnan Bey'in yorulmak bilmeden konuşmaları ve anlatımlarındaki olaylara ironik yaklaşımı, kimi zaman gözlerimizden yaşlar gelene kadar hepimizi güldürdü. Her yürüyüşe çıktıklarında eşim Yalkın'ın kitabevine uğruyorlardı.

    Son yıllarda sağlık sorunları onları eve bağlamıştı. Gözleri görmüyor, gazetelerini Dumrul okuyordu. Haberleri dinliyorlardı. Özellikle Adnan Bey'in pırıl pırıl bir belleği vardı. Ziyaretlerimde yurt ve dünya sorunları üzerine konuşuyorduk. Nazife Hanım: "Böyle, işe yaramadan yaşamak çok lüzumsuz. Öbür dünyadan bir beklentimiz olsa, özkıyımı da düşünebiliriz ama o da olmadığına göre, zor da olsa günler geçip gidiyor..." diyordu.

    Turhan Feyizoğlu'nun "Sinan" adlı kitabını birlikte okuduk. Adnan Bey sık sık okumamı kesip olayları ayrıntılarıyla anlattı. Her gün bir kısım okuyarak on-on beş gün sonra okumayı tamamlayıp kitabı kapattığımda uzun bir sessizlik oldu. Nazife Hanım'ın sesiyle irkildim: "Biri, masal diye anlatsaydı bütün bu olup bitenleri, dinlemeye bile yüreğim götürmezdi, oysa ki hepsini yaşadık ve yaşamaya da devam ediyoruz..." diyordu.

    Cemgil çiftinin altmış yılı aşkın birliktelikleri gençlik aşkı gibi sürdü. Yan yana koltuklarında oturup birbirlerinin her hareketlerini duyumsuyorlardı. Nazife Hanım gençliğinde olduğu gibi atak, yerinden birdenbire fırlayınca Adnan Bey düşeceğinden endişeleniyor, "Dur, nereye gidiyorsun? Birlikte yürüyelim!" diyerek kolundan tutuyordu...

    21 Kasım 2001 günü Adnan Bey'i yitirdiğinde Nazife Hanım: "İkimiz de çok inatçı, doğru bildiğimizden ödün vermez insanlardık. Ama birbirimize karşı bu yönümüzü hiç kullanmadık. Özellikle Adnan, bana karşı hep özverili, çok iyi bir dosttu..." dedi. Kısa bir süre sonra düşüp kalça kemiğini kırdı. Sevgili Nazife Hanım acıların en büyüğüne karşı direnmişti, şimdi çektikleri dert değildi ona. Hastanede, kolundan serum bağlı, doksanıncı doğum gününü kutlayan Taylan'a gülümseyerek: "İyi ki doğdun Nazife!" dedi.

    Daha sonra Nazife Hanım tamamen yatağa bağlandı, zaman zaman bilinci de kapalı oldu. Bir gidişimde Server Tanilli'nin onu Caddebostan'daki şiir resitaline telefonla davet ettiğini öğrendim. Server Bey'in çok güzel şiir okuduğundan söz edip hangi şiirleri okuduğunu sordu. Saydım, sonra "Yaşamak! Bir ağaç gibi tek ve hür" diye başladım. "Ve bir orman gibi kardeşçesine, bu hasret bizim!" diye dizeleri tamamladı. Bilinci açıktı, sevindim.

    Geçen yıllardaki 1 Mayıs sonrası ziyaretimde: Ülkede sağcısı, solcusu, dincisiyle değişik bir 1 Mayıs kutlandığını anlattım. "Ya, öyle mi?.." diyerek şaşırdı. Sonra 1977 yılı 1 Mayıs'ını konuştuk. Bayram sevinciyle çocukları da götürme gafletinde bulunup kurşunlar tepemizden uçarken, olası bir serseri kurşundan korumak için çocukların üzerlerine kapanışımızı buruk anımsadık...

    Cemgil çiftçinin yaşamöyküsünü yazarken yarım asırlık Türkiye tarihi içinde yurtsever, aydın, ileri görüşlü insanlarımızın çektikleri acıların sürekliliğini bir kez daha düşündüm. Ne çok, değerli insanımız tüketildi. Sonuç: İşte, bugün ülke olarak içinde bulunduğumuz durum! Onların, mücadelelerinde ne kadar haklı olduklarını, hâlâ gözler önüne sermiyor mu?..

    Sevgili Nazife Hanım, düşünce arkadaşı Adnan Bey'in ardından fazla yaşamadı. İkisi de Sinan'ı aralarına alıp uzun zamandır özledikleri huzura kavuştular... (HÖ/NM)


    İstanbul - Cumhuriyet dergi

    13 Ekim 2003, Pazartesi

    Halide Özerden
  • Seher vakti habersizce girdi gara ekspres 
    kar içindeydi 
    ben paltomun yakasını kaldırmış perondaydım 
    peronda benden başka da kimseler yoktu 
    durdu önümde yataklı vagonun pencerelerinden biri 
    perdesi aralıktı 
    genç bir kadın uyuyordu alacakaranlıkta alt ranzada 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    kırmızı dolgun dudaklarıysa şımarık ve somurtkandı 
    üst ranzada uyuyanı göremedim 
    habersizce usulcacık çıktı gardan ekspres 
    bilmiyorum nerden gelip nereye gittiğini 
    baktım arkasından 
    üst ranzada ben uyuyorum 
                               Varşova'da Biristol Oteli'nde 
    yıllardır böyle derin uykulara dalmışlığım yoktu 
    oysa karyolam tahtaydı dardı 
    genç bir kadın uyuyor başka bir karyolada 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    ak boynu uzundu yuvarlaktı 
    yıllardır böyle derin uykulara dalmışlığı yoktu 
    oysa karyolası tahtaydı dardı 
    vakıt hızla ilerliyordu yaklaşıyorduk gece yarılarına 
    yıllardır böyle derin uykulara dalmışlığımız yoktu 
    oysa karyolalar tahtaydı dardı 
    iniyorum merdivenleri dördüncü kattan 
    asansör bozulmuş yine 
    aynaların içinde iniyorum merdivenleri 
    belki yirmi yaşımdayım belki yüz yaşımdayım 
    vakıt hızla ilerliyordu yaklaşıyorduk gece yarılarına 
    üçüncü katta bir kapının ötesinde bir kadın gülüyor sağ elimde kederli bir 
              gül açıldı ağır ağır 
    Kübalı bir balerinle karşılaştım ikinci katta karlı pencerelerde 
    taze esmer bir yalaza gibi geçti alnımın üzerinden 
    şair Nikolas Gilyen Havana'ya döndü çoktan 
    yıllarca Avrupa ve Asya otellerinin hollerinde oturup içtikti yudum 
              yudum şehirlerimizin hasretini 
    iki şey var ancak ölümle unutulur 
    anamızın yüzüyle şehrimizin yüzü 
    kapıcı uğurladı beni gocuğu geceye batık 
    yürüdüm buz gibi esen yelin ve neonların içinde yürüdüm 
    vakıt hızla ilerliyordu yaklaşıyordum gece yarılarına 
    çıktılar önüme ansızın 
    oraları gündüz gibi aydınlıktı ama onları benden başka gören olmadı 
    bir mangaydılar 
    kısa konçlu çizmeleri pantolonları ceketleri 
    kolları kollarında gamalı haç işaretleri 
    elleri ellerinde otomatikleri vardı 
    omuzları miğferleri vardı ama başları yoktu 
    omuzlarıyla miğferlerinin arası boşluktu 
    hattâ yakaları boyunları vardı ama başları yoktu 
    ölümlerine ağlanmayan askerlerdendiler 
    yürüdük 
    korktukları hem de hayvanca korktukları belli 
    gözlerinden belli diyemem 
    başları yok ki gözleri olsun 
    korktukları hem de hayvanca korktukları belli 
    belli çizmelerinden 
    korku belli mi olur çizmelerden 
    oluyordu onlarınki 
    korkularından ateş etmeğe de başladılar artsız arasız 
    bütün yapılara bütün taşıt araçlarına bütün canlılara 
    her sese her kıvıltıya ateş ediyorlar 
    hattâ Şopen Sokağı'nda mavi balıklı bir afişe ateş ettiler 
    ama ne bir sıva parçası düşüyor ne bir cam kırılıyor 
    ve kurşun seslerini benden başka duyan yok 
    ölüler bir SS mangası da olsa ölüler öldüremez 
    ölüler dirilerek öldürür kurt olup elmanın içine girerek 
    ama korktukları hem de hayvanca korktukları belli 
    bu şehir öldürülmemiş miydi kendileri öldürülmeden önce 
    bu şehrin kemikleri birer birer kırılıp derisi yüzülmemiş miydi 
    derisinden kitap kabı yapılmamış mıydı yağından sabun saçlarından sicim 
    ama işte duruyordu karşılarında gecenin ve buz gibi esen yelin içinde sıcak 
                bir fırancala gibi 
    vakıt hızla ilerliyordu yaklaşıyordum gece yarılarına 
    Belveder yolunda düşündüm Lehlileri 
    kahraman bir mazurka oynuyorlar tarihleri boyunca 
    Belveder yolunda düşündüm Lehlileri 
    bana ilk ve belki de son nişanımı bu sarayda verdiler 
    tören memuru açtı yaldızlı ak kapıyı 
    girdim büyük salona genç bir kadınla 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    ortalıkta da ikimizden başka kimseler yoktu 
    bir de akvareller bir de incecik koltuklar kanapeler bebekevlerindeki gibi 
    ve sen bundan dolayı 
    bir resimdin açık maviyle çizilmiş belki de bir taş bebektin 
    belki bir pırıltıydın düşümden damlamış sol mememin üstüne 
    uyuyordun alacakaranlıkta alt ranzada 
    ak boynun uzundu yuvarlaktı 
    yıllardır böyle derin uykulara dalmışlığın yoktu 
    ve işte Kırakof şehrinde Kapris Barı 
    vakıt hızla ilerliyor gece yarılarına yaklaşıyoruz 
    ayrılık masanın üstündeydi kahve bardağınla limonatamın arasında 
    onu oraya sen koydun 
    bir taş kuyunun dibindeki suydu 
    bakıyorum eğilip 
    bir koca kişi gülümsüyor bir buluta belli belirsiz 
    sesleniyorum 
    seni yitirmiş geri dönüyor sesimin yankıları 
    ayrılık masanın üstündeydi cıgara paketinde 
    gözlüklü garson getirdi onu ama sen ısmarladın 
    kıvrılan bir dumandı gözlerinin içinde senin 
    cıgaranın ucunda senin 
    ve hoşça kal demeğe hazır olan avucunda 
    ayrılık masanın üstünde dirseğini dayadığın yerdeydi 
    aklından geçenlerdeydi ayrılık 
                     benden gizlediklerinde gizlemediklerinde 
    ayrılık rahatlığındaydı senin 
                                             senin güvenindeydi bana 
    büyük korkundaydı ayrılık 
    birdenbire kapın açılır gibi sevdalanmak birilerine ansızın 
    oysa beni seviyorsun ama bunun farkında değilsin 
    ayrılık bunu farketmeyişindeydi senin 
    ayrılık kurtulmuştu yerçekiminden ağırlığı yoktu tüy gibiydi diyemem 
              tüyün de ağırlığı var ayrılığın ağırlığı yoktu ama kendisi vardı 
    vakıt hızla ilerliyor gece yarıları yaklaşıyor bize 
    yürüdük yıldızlara değen Ortaçağ duvarlarının karanlığında 
    vakıt hızla akıyordu geriye doğru 
    ayak seslerimizin yankıları sarı sıska köpekler gibi geliyordu 
    ardımızdan koşuyordu önümüze 
    Yegelon Üniversitesi'nde şeytan taşlara tırnaklarını batıra batıra dola- 
                şıyor 
    bozmağa çalışıyor Kopernik'in Araplardan kalma usturlabını 
    ve pazar yerinde bezzazlar çarşısının kemerleri altında rok end rol oynu- 
               yor Katolik öğrencilerle 
    vakıt hızla ilerliyor gece yarılarına yaklaşıyoruz 
    vuruyor bulutlara kızıltısı Nova Huta'nın 
    orda köylerden gelen genç işçiler madenle birlikte 
          ruhlarını da alev alev döküyor yeni kalıplara 
    ve ruhların dökümü madenin dökümünden bin kere zordur 
    Meryem Ana kilisesinde çan kulesinde saat başlarını çalan borozan gece 
               yarısını çaldı 
    Ortaçağdan gelen çığlığı yükseldi 
                                           şehre yaklaşan düşmanı verdi haber 
    ve sustu gırtlağına saplanan okla ansızın 
    borazan iç rahatlığıyla öldü 
    ve ben yaklaşan düşmanı görüp de haber veremeden öldürülmenin acısını 
                düşündüm 
    vakıt hızla ilerliyor gece yarıları ışıklarını yeni söndürmüş bir vapur 
               iskelesi gibi arkada kaldı 
    seher vaktı habersizce girdi gara ekspres 
    yağmurlar içindeydi Pırağ 
    bir gölün dibinde gümüş kakma bir sandıktı 
    kapağını açtım 
    içinde genç bir kadın uyuyor camdan kuşların arasında 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    yıllardır böyle derin uykulara dalmışlığı yoktu 
    kapadım kapağı yükledim sandığı yük vagonuna 
    habersizce usulcacık çıktı gardan ekspres 
    baktım arkasından kollarım iki yanıma sarkık 
    yağmurlar içindeydi Pırağ 
    sen yoksun 
    uyuyorsun alacakaranlıkta alt ranzada 
    üst ranza bomboş 
    sen yoksun 
    yeryüzünün en güzel şehirlerinden biri boşaldı 
    içinden elini çektiğin bir eldiven gibi boşaldı 
    söndü artık seni görmeyen aynalar nasıl sönerse 
    yitirilmiş akşamlar gibi Vıltava suyu akıyor köprülerin altından 
    sokaklar bomboş 
    bütün pencerelerde perdeler inik 
    tıramvaylar bomboş geçiyor 
                                                 biletçileri vatmanları bile yok 
    kahveler bomboş 
                                lokantalar barlar da öyle 
    vitrinler bomboş 
                       ne kumaş ne kıristal ne et ne şarap 
                       ne bir kitap ne bir şekerleme kutusu 
                       ne bir karanfil 
    şehri duman gibi saran bu yalnızlığın içinde bir koca kişi yalnızlıkta on kat 
                artan ihtiyarlığın kederinden silkinmek için Lejyonerler Köprüsü'nden martılara ekmek atıyor 
                            gereğinden genç yüreğinin kanına batırıp 
                            her lokmayı 
    vakıtları yakalamak istiyorum 
    parmaklarımda kalıyor altın tozları hızlarının 
    yataklı vagonda bir kadın uyuyor alt ranzada 
    yıllardır böyle derin uykulara dalmışlığı yoktu 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    elleriyse gümüş şamdanlarda mumlardı 
    üst ranzada uyuyanı göremedim 
    ben değilim bir uyuyan varsa orda 
    belki de üst ranza boş 
    Moskova'ydı üst ranzadaki belki 
    duman basmış Leh toprağını 
                                Birest'i de basmış 
    iki gündür uçaklar kalkıp inemiyor 
    ama tirenler gelip gidiyor bebekleri akmış gözlerin içinden geçiyorlar 
    Berlin'den  beri kompartımanda bir başımayım 
    karlı ovaların güneşiyle uyandım ertesi sabah 
    yemekli vagonda kefir denen bir çeşit ayran içtim 
    garson kız tanıdı beni 
    iki piyesimi seyretmiş Moskova'da 
    garda genç bir kadın beni karşıladı 
    beli karınca belinden ince 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    tuttum elinden yürüdük 
    yürüdük güneşin altında karları çıtırdata çıtırdata 
    o yıl erken gelmişti bahar 
    o günler Çobanyıldızına haber uçurulan günlerdi 
    Moskova bahtiyardı bahtiyardım bahtiyardık 
    yitirdim seni ansızın Mayakovski Alanı'nda yitirdim ansızın seni oysa 
            ansızın değil çünkü önce yitirdim avucumda elinin sıcaklığını senin 
            sonra elinin yumuşak ağırlığını yitirdim avucumda sonra elini 
    ve ayrılık parmaklarımızın birbirine ilk değişinde başlamıştı çoktan 
    ama yine de ansızın yitirdim seni 
    asfalt denizlerinde otomobilleri durdurup baktım içlerine yoksun 
    bulvarlar karlı 
    seninkiler yok ayak izleri arasında 
    botlu iskarpinli çoraplı çıplak senin ayak izlerini birde tanırım 
    milisyonerlere sordum 
    görmediniz mi 
    eldivenlerini çıkarmışsa ellerini görmemek olmaz 
    elleri gümüş şamdanlarda mumlardır 
    milisyonerler büyük bir nezaketle karşılık veriyor 
    görmedik 
    İstanbul'da Sarayburnu akıntısını çıkıyor bir romorkör ardında üç 
                  mavna 
    gak gak ediyor da vak vak ediyor da martı kuşları 
    seslendim mavnalara Kızıl Meydan'dan romorkörün kaptanına sesleneme- 
                  dim çünkü makinası öyle gümbürdüyordu ki sesimi duyamazdı 
                  yorgundu da kaptan ceketinin düğmeleri de kopuktu 
    seslendim mavnalara Kızıl Meydan'dan 
    görmedik 
    girdim giriyorum Moskova'nın bütün sokaklarında bütün kuyruklara 
    ve yalnız kadınlara soruyorum 
    yün başörtülü güler yüzlü sabırlı sessiz kocakarılar 
    al yanaklı kopça burunlu tazeler şapkaları yeşil kadife 
    ve genç kızlar tertemiz sımsıkı gayetle de şık 
    belki korkunç kocakarılar bezgin tazeler şapşal kızlar da var ama onlardan 
                bana ne 
    güzeli kadın milleti erkeklerden önce görür ve unutmaz 
    görmediniz mi 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    kara paltosunun yakası ak ve sedef düğmeleri kocaman 
    Pırağ'da aldı 
    görmedik 
    vakıtlarla yarışıyorum bir onlar öne geçiyor bir ben 
    onlar öne geçince ufalan kırmızı ışıklarını görmez olacağım diye ödüm 
              kopuyor 
    ben öne geçtim mi ışıldakları gölgemi düşürüyor yola gölgem koşuyor 
               önümde gölgemi yitireceğim diye de bir telâştır alıyor beni 
    tiyatrolara konserlere sinemalara giriyorum 
    Bolşoy'a girmedim bu gece oynanan operayı sevmezsin 
    Kalamış'ta Balıkçının Meyhanesine girdim ve Sait Faik'le tatlı tatlı 
                konuşuyorduk ben hapisten çıkalı bir ay olmuştu onun karaciğeri 
                sancılar içindeydi ve dünya güzeldi 
    lokantalara giriyorum estırat orkestraları yani cazları ünlülerin 
    sırmalı kapıcılara bahşiş sever dalgın garsonlara 
    gardroptakilere ve bizim mahalle bekçisine soruyorum 
    görmedik 
    çaldı geceyarısını Stırasnoy Manastırı'nın saat kulesi 
    oysa manastır da kule de yıkıldı çoktan 
    yapılıyor şehrin en büyük sineması oralarda 
    oralarda on dokuz yaşıma rastladım 
    birbirimizi birde tanıdık 
    oysa birbirimizin yüzünü görmüşlüğümüz yoktu fotoğraflarımızı bile 
    ama yine de birbirimizi birde tanıdık şaşmadık el sıkışmak istedik 
    ama ellerimiz birbirine dokunamıyor aramızda kırk yıllık zaman duruyor 
    uçsuz bucaksız donmuş duruyor bir kuzey denizidir 
    ve Stırasnoy Alanı'na şimdi Puşkin Alanı kar yağmaya başladı 
    üşüyorum hele ellerim ayaklarım 
    oysa yün çoraplıyım da kunduralarımla eldivenlerim kürklü 
    çorapsız olan oydu bezle sarmış postallarında ayaklarını elleri çıplak 
    ağzında ham bir elmanın tadı dünya 
    on dördünde bir kız memesi sertliği avuçlarındaki 
    gözünde türkülerin boyu kilometre kilometre ölümün boyu bir karış 
    ve haberi yok başına geleceklerin hiçbirinden 
    onun başına gelecekleri bir ben biliyorum 
    çünkü inandım onun bütün inandıklarına 
    sevdim seveceği bütün kadınları 
    yazdım yazacağı bütün şiirleri 
    yattım yatacağı bütün hapislerde 
    geçtim geçeceği bütün şehirlerden 
    hastalandım bütün hastalıklarıyla 
    bütün uykularını uyudum gördüm göreceği bütün düşleri 
    bütün yitireceklerini yitirdim 
    saçları saman sarısı kirpikleri mavi 
    kara paltosunun yakası ak ve sedef düğmeleri koskocaman 
    görmedim