Ahlak; insanın toplum içerisindeki her türlü davranışını ve diğer bireylerle ilişkisini düzenlemek maksadıyla ortaya konulan ilke ve kuralların tamamıdır. İnsanın iyi veya kötü olarak vasıflandırılmasına yol açan manevi nitelikleri, huyları ve bunların etkisiyle ortaya konan iradeli davranışların bütününü ele alır. Sosyal bir varlık olan insanın toplum içerisindeki kurallara uymasının huzurlu bir yaşam için zorunlu olması öte yandan yalnızca insan ilişkilerinde değil tüm evrenle ilişkilerinde erdemli davranışlar sergilemenin mühim durum olması ahlak konusunun geçmişten günümüze çeşitli araştırmalara ve farklı eserlere konu olmasına neden olmuştur. Bu eserlerden biri de İbn Miskeveyh tarafından kaleme alınan Tezhîbu’l Ahlâk isimli eserdir.
İbn Miskeveyh 940 yılında doğmuş Fars (İran) asıllı ünlü İslam filozofudur. Felsefenin yanı sıra din, tarih, kimya, psikoloji gibi alanlarda çalışmaları mevcuttur. Ancak felsefi ahlak ilmi üzerine en fazla yoğunlaştığı, yetkinlik kazandığı, İslam geleneğinde öncü olarak kabul edildiği alandır. Bugün Ahlâk felsefesi deyince ilk akla gelen eserlerden biri İbn Miskeveyh'in Tehzibu'l-Ahlâk'ıdır. İslâm düşünce tarihinde ahlâkın başlıca konularının işlendiği ilk sistematik çalışma sayılabilir. Kendisinden sonrası İslâm dünyasında kaleme alınan birçok ahlâk kitabı için ilk kaynak olmuştur. Örneğin Gazzâlî, Kınalızâde bu kişilerden sadece ikisidir.
Yazar, başta Aristo’nun Nikomakhos Ahlâkı olmak üzere Grek ahlâk kültüründen, Eflatun’un fikirlerinde geniş ölçüde etkilenmiş ve yararlanmış, bu filozofların eserlerine sık sık atıfta bulunmuştur. Ancak doğrudan aktarım yerine İslam kültürü ile bu fikirleri harmanlamayarak İslamileştirmeye çalışmıştır. Bunun en bariz örneği zaman zaman âyet ve hadisler zikredilip bunlara felsefî yorumlar getirmesi ve Ebû Bekir er-Râzî, Kindî, Farabi gibi İslam filozoflarının eserlerinden de yararlanmasıdır.
Yazar eserinin ön sözünde kitabının yazılış amacını şöyle belirmektedir; “Bu kitabı yazmaktan amacımız, kendimiz için bütün davranışlarımızın, iyi olmakla birlikte kolay sade ve meşakkatsiz olmasını sağlayacak bir ahlaka ulaşmaktır.” Bu amacı gerçekleştirebilmenin ilk aşaması insan nefsinin nasıl bir şey olduğunu anlayabilmektir. Daha sonra ise ahlaki davranışları, bu davranışların öğrenimini, ahlak dışı davranışların tedavisini açıklamaktır. Bu amaçlar doğrultusunda kaleme alınan eser yedi bölümden oluşmaktadır.
İlk bölümün konusu insan nefsinin tanımı, mahiyeti ve cisimden farkı güçleri, bilginin kaynağı ve değeridir. Bu bölümde yazar insana, insan olduğunu ve hayvanlardan hangi yönlerle ayrıldığını sağlam örneklerle belirtmiş ve neden mükemmel olmaya çalışması gerektiğini güzel bir dille ifade etmiştir. Yazara göre mükemmel insan iyiyi kötüden ayırt edebilme yeteneği olan, görüşlerinde isabetli ve seçimlerinden erdemli olan kişidir. Fazilet, asla insanlardan ayrı yaşayarak kazanılmaz. Yazar bu kişilerin insanî erdemleri kazanamayacaklarını düşünmektedir. Bu bölümde dört faziletten (Hikmet, İffet, Yiğitlik, Cömertlik) ve bu faziletlerin iki aşırı ucu olan dört erdemsizlikten bahsedilmiştir. Birçok ahlâk âliminin adaleti zulmün zıddı saymasına karşılık yazar bu fazileti zulüm ve zulme boyun eğme şeklinde iki erdemsizliğin ortası olarak kabul etmektedir.
Ahlâk ve huy, karakter konularının ele alındığı ikinci bölümde önce ahlâkın tanımı yapılmış ardından ahlakın eğitimle değişip değişmeyeceği tartışılmıştır. Yazara göre ahlâk, insanın fiillerini düşünme gereği duymadan yapmasını sağlayan ruha ait bir haldir. Bu halin bir kısmı doğuştan gelir bir kısmı ise sonradan kazanılır. Dolayısıyla ahlak eğitimle değişebilir. Ahlaki kemale eren kişi bilgi sahibi de olursa yeryüzünde Allah’ın halifesi olabilir. Bu bölümde yazar, Galinos ve Aristo'dan etkilenmiştir. Filozof Bryson’un ev idaresi hakkındaki eserine atıfta bulunarak çocuk eğitimine dair görüşlerini ortaya koyar. Çocuk eğitiminin nasıl olması gerektiğini belirtir, yemek kurallarından, giyinme kurallarından, çocuk yetiştirilirken dikkat edilmesi gerekenlerden bahseder.
Üçüncü bölümde iyilik ve mutluluk kavramları ele alınır. Mutluluk ve iyiliğin tanımları Aristo’nun eserlerinden hareketle yapılır, yine Aristo’ya göre iyiliğin ve mutluluğun çeşitleri ve faziletlerin dereceleri açıklanır. Buna göre faziletlerin en alt basamağı insanın iradesini hissî menfaatlere yöneltmesi, en üst basamak ise tüm eylemlerin ilahi bir hal almasıdır. Yazar bu son basamağa ulaşabilmenin ön koşulunun felsefeyi bilmek ve uygulamak olduğunu Tertîbü’s-saʿâdât isimli kitabında açıkladığını aktarır. Bu bölümde Pisagor, Sokrat ve Eflatun'un fikirlerine de başvurulmuştur.
Dördüncü bölümde insan fiilleri başlığı altında adalet ve şehvet duyguları üzerinde durulmuş ve Allah'tan uzak kalmanın nedenleri irdelenmiştir. Yazar mutluluğun adalet, iffet gibi faziletlerin kazanılmasına bağlı olduğunu dört erdemin neliğini ve önemini açıklar. Adalet erdemi açıklanırken Aristo’nun Nikomakhos Ahlâkı eserine sık sık atıf verilir.
Beşinci bölümde sevgi türleri (ilahi sevgi, hükümdarlara sevgi) ve dostluk kavramı irdelenmiştir. En saf en üstün sevgi ilâhî sevgidir. Hükümdarın görevleri üzerinde durulmuştur. Yazar bu bölümde de Aristo’nun Nikomakhos Ahlâkı’na sık sık yer verir. Dost seçimlerinde dikkat edilmesi gereken unsurlar Sokrat’tan öğütlerle açıklanır.
Son iki bölümde nefsin hastalıkları, nefsimize yenik düştüğümüz durumlar, nefsin savunmasından bahsedilmiştir ve bu hastalıkların tedavi yollarına yer verilmiştir. Yazar ahlâkî hastalıkların sebeplerini öfke, ihtiras, üzüntü, aşk, bayağı şeylere düşkünlük, zarara uğrama korkusu şeklinde sıralar ve kişinin kendi kusurlarını fark etmesinin önemini işler. Nefsimize hükmedemediğimiz duygularımızla nasıl savaşmamız gerektiği konusunda öneriler de bulunulmuştur. Son olarak korku, kaygı ve özellikle ölüm korkusuyla bunlardan kurtulmanın çareleri üzerinde durulur.
Sonuç olarak İbn Miskeveyh'in "Tezhibül Ahlak" adlı eseri, ahlak eğitimi konusunda önemli bir kaynak olarak kabul edilmektedir. Eserde, insanların ilişkilerinin gelişimi için gerekli olan erdemler, temel değerler ve temel eğitim yöntemleri detaylı bir şekilde ele alınmaktadır. Miskeveyh'in eseri, teorik taraflarıyla güzel ahlâka bir özlemi, tecrübi tarafıyla da praktikte uygulanabilir bir ahlâk eğitimini bir arada vermektedir. Bu nedenle "Tezhibül Ahlak" adlı eser, ahlak eğitimi konusunda önemli bir kaynak olarak kabul edilmektedir.
·
1 +1'leme
·334 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.