Her ne kadar uzun zaman önce yazılmış olsada günümüzü de kapsayan olaylar devam ediyor.
O zamanda ibret almamışız şimdi de.
(içerikten bölümler)
Eski sadrazamlardan Fuat Paşa yarım asır evvel ölüm halinde iken cennetmekân Sultan Aziz Han'a yazdığı vasiyetnamede bazı mühim cümleler vardır. Onların bir kısmını buraya naklediyorum. Her devirde şayan-ı dikkat olmak lazımdır.
- Padişahım, Cenabı Hak sizi şerefli olduğu kadar da tehlikeli olan bir vazifeyle muvazzaf buyurmuş. Mübarek zatınız dahi bu vazifeyi hakkıyla ifa için 'Saltanat-ı Osmaniye'nin tehlikede olduğunu bilmeniz gerekir.
- Komşularımızın süratli ilerlemeleri ve ecdadımızın akıl erdirilemeyecek hataları bugün şu çok vahim bir halde bulunmamıza yol açmış olmakla böyle dehşetli bir tehlikeden korunmak için zat-ı şahanenizde mazi ile irtibatını koparmamak şartıyla bizi yeni ilerleme yoluna sevk etmelidir.
- Mahvolmaktan kurtulabilmemiz, İngiltere kadar paraya, Fransa kadar maarife, Rusya kadar askere sahip olmakla mümkündür.
- Bizim için lazım olan ilerleme, Avrupa milletlerinin derecesine çıkmaktır.
- İslâmiyet, insanlığın ilerlemesine hizmet eden bütün yenilikleri kendisinde topladığından dolayı siyasi ve idari müesseselerimizi bozmadan, kanunları ilerlemeye uygun şekilde değiştirmek, İslâmiyet'ten hariç bir şey değildir.
- Madem ki, bizim itikadımızca İslâmiyet bütün hakikat ve maarifi kendinde topluyor, o hâlde keşif ve ilimlerin çıkış yerleri her neresi olursa olsun ve hangi millet nezdinde bulunursa bulunsun onu almak vazifesiyle mükellefiz.
- Düşmanlarımızı kendi kendimize bertaraf etmeye gücümüz yetmediğinden, hariçten dost ve müttefik aramağa mecburuz.
- Muhtelif ırklara mensup Hristiyan tebaamız arasında, dinî yakınlığın meydana gelmesini engellemeye çalışmalıdır.
- Hükümeti onların bütün dinî meselelerinin üstünde bulundurmak (din işleri- ne karışmamak) kadar âlâ idare olamaz. Ancak, muhtelif Osmanlı unsurlarını cins ve mezhep ayırımı yapmaksızın bir araya getirmeli ve birbirlerinin menfaatlerine hizmette bulunmalarının sebeplerini tamamlamalıdır.
"Bize bizden olur her ne olursa."
Bunu bilmeli ve ona göre hareket etmelidir. Asıl teessüfe şayan olan cihet Müslümanların hâlâ birbirlerine düşman nazarla bakmalarıdır.
Ne fena hal! En bozuk ahlaklı bir Müslüman'ın herhalde bir ecnebiden çok daha kardeş olduğunu bilmeli ve son zamanlarda görülmeğe başlayan sathi düşünceleri zihinden silmeli, birbirimize itimat edip dört elle sarılmalıyız. Aksi halde felaket muhakkaktır...
İnşallah iyi hâle girme zamanı gelmiştir ve işler yolunda gider.
Biz dinimize dört elle sarılalım, güzel ahlak sahibi olalım.
Bakınız nasıl ve ne kadar kısa bir zamanda düzelir.
Netice olarak derim ki, tam manasıyla Müslüman olursak Cenabı Hak hiç hatır ve hayale gelmeyen ne Alman parası ne İngiliz hilesi, olduğuna inanmadığım Rusya inkılabı gibi inkılapları birbirini müteakiben galip devletlerin başlarına getirerek bizi kurtarır.
İtikatsızlık, dinsizlik hiçbir maksadı temin etmez.