Nevil Shute’ün Kumsalda adlı romanı, nükleer savaş sonrası insanlığın kaçınılmaz sonla yüzleşmesini anlatan etkileyici bir eser. Shute’un mühendislik geçmişinin getirdiği mantıklı olay kurgusu, teknik detaylara verdiği önem ve karakterlerin gerçekçiliği, romanın gücünü artıran unsurlar arasında. Ancak, benim elimde bulunan İthaki Yayınları tarafından yayımlanan 2019 tarihli Türkçe çevirisi, özellikle askeri denizcilik terminolojisi ve teknik ifadelerin yanlış aktarılması nedeniyle ciddi sorunlar barındırıyor. Daha da önemlisi, bu hataların editör ve redaktör tarafından fark edilmemesi, çeviri sürecinde yeterince özen gösterilmediğini düşündürüyor.
Kitapta, ana karakterlerden Peter Holmes’un rütbesi yanlış çevrilmiş. Orijinal metinde "Lieutenant" (Yüzbaşı) olan bu rütbe, Türkçe baskıda "Kıdemli Yüzbaşı" olarak geçiyor. Oysa "Lieutenant", kara kuvvetlerinden farklı olarak, deniz kuvvetlerinde "Yüzbaşı" anlamına gelir ve "Kıdemli Yüzbaşı" ile hiçbir ilgisi yoktur.
Benzer şekilde, "Commanding Officer (CO)" ifadesi "Komutan" ya da "Gemi Komutanı" olarak çevrilmesi gerekirken, "Komutan Subayı" gibi anlamsız bir ifadeye dönüştürülmüş. Türkçede böyle bir terim bulunmaz; bu, çevirmenin askeri terimlere hâkim olmadığını ve kelime kelime çeviri yaptığını gösteriyor.
Bunun yanı sıra, John Osbourne karakteri kitapta "civilian scientist" (sivil bilim insanı) olarak tanıtılmasına rağmen, çeviride "sivil subay" olarak geçiyor. Türkçede "sivil" ve "subay" kavramları bir arada kullanılmaz; çünkü "subay" kelimesi doğrudan askeri bir rütbeyi ifade eder.
Kitapta nükleer denizaltı yerine "atomla çalışan denizaltı" ifadesi kullanılmış. İngilizcede "nuclear-powered submarine" ifadesi "nükleer denizaltı" olarak çevrilmelidir. "Atomla çalışan denizaltı" gibi bir kullanım Türkçede yoktur ve teknik olarak hatalıdır.
Bir başka çeviri hatası ise "Birinci Daire Başkanı", "İkinci Daire Başkanı" gibi ifadelerle ilgili. Bunlar, aslında donanma karargâhındaki başkanlıkları ifade eden kod rakamlardır ve şöyle çevrilmeliydi:
• "Birinci Daire Başkanı" → "Personel Başkanı (N1)"
• "İkinci Daire Başkanı" → "İstihbarat Başkanı (N2)"
• "Üçüncü Daire Başkanı" → "Harekat Başkanı (N3)"
Yanlış çeviri, okuyucunun askeri hiyerarşiyi anlamasını zorlaştırdığı gibi, kitabın teknik doğruluğunu da tamamen ortadan kaldırıyor.
Bunun yanı sıra, "telsiz" terimi kitap boyunca "radyo" olarak çevrilmiş. Evet, İngilizcede "radio" kelimesi hem "radyo alıcısı" hem de "telsiz" anlamına gelebilir; ancak Türkçede bu iki kavram farklıdır. Telsiz, iletişim için kullanılırken, radyo haber ve müzik dinlemek için kullanılan cihazdır. Çeviride bu fark gözetilmediği için bazı cümleler anlatım açısından sorunlu hale gelmiş.
Sonarla yapılan derinlik tespiti anlatılırken "yankı ile derinlik tespit edildiği" gibi bir ifade kullanılmış. Burada muhtemelen İngilizcedeki "echo" kelimesi yanlış yorumlanarak "yankı" olarak çevrilmiş. Oysa denizcilikte bu bağlamda "sonar sinyali" ya da "sonar geri dönüşü" ifadeleri kullanılmalıdır. Yine, "bomba atmak" yerine "bomba düşürmek" gibi birebir çeviriler yapılmış. İngilizcedeki "dropping bombs" ifadesi, Türkçeye "bomba atmak" olarak çevrilmelidir; "bomba düşürmek" ifadesi yanlış ve yapay durmaktadır.
Kitabın çevirisinde yalnızca teknik değil, dilbilgisel ve anlatımsal hatalar da mevcut. Örneğin, "büyük erkek yeğenini selamladı" gibi bir ifade yer alıyor. Türkçede sıfatların eril ve dişil özelliği olmadığından, "yeğenini selamladı" demek zaten yeterlidir. Çevirmen, İngilizcedeki "his elder nephew" gibi bir ifadeyi gereksiz yere doğrudan çevirmiş ve metne yapay bir anlatım eklemiştir.
Çeviri hatalarının yanı sıra, editoryal sürecin ne kadar dikkatsiz yürütüldüğünü gösteren en çarpıcı örneklerden biri de arka kapaktaki büyük hata. Kitap boyunca Peter Holmes'un görevi "irtibat subayı" (Liaison Officer) olarak geçerken, arka kapakta "istihbarat subayı" olarak yazılmış.
Bu tür bir hata, sadece yanlış çeviri değil, aynı zamanda kitabın son okuma ve editörlük sürecinden bile düzgün geçmediğini gösteriyor. Bir karakterin rolü, kitabın içinde ve arka kapağında bu kadar farklı ifade edilmemeli. Arka kapak, bir kitabın en temel tanıtım metnidir ve burada böylesine bariz bir hata yapılmış olması, çeviri sürecinde okura verilen önemin ne kadar düşük olduğunu gözler önüne seriyor.
Sonuç olarak, İthaki Yayınları’nın Kumsalda çevirisi, baştan sona özensiz ve teknik açıdan sorunlu bir çalışma olmuş. Çevirmenin askeri ve denizcilik terminolojisine hâkim olmaması, birebir kelime çevirilerine yönelmesi ve bağlamı göz ardı etmesi kitabın kalitesini ciddi şekilde düşürüyor. Daha da önemlisi, editör ve redaktörlerin bu hataları fark etmemesi, çeviri sürecinin ne kadar yüzeysel yürütüldüğünü gösteriyor.
"Bilimkurgu Klasiği" kategorisinde yayınlanan bir eser daha fazla özenle çevrilmeyi hak ediyor. Bir eserin doğru çevirisi, yalnızca kelimeleri çevirmek değil, aynı zamanda bağlamı ve terminolojiyi doğru aktarmaktır. Ne yazık ki, bu baskı bunu başaramıyor.
Buna rağmen, Kumsalda çok etkileyici bir roman ve mühendislik altyapısına sahip bir yazarın elinden çıkmış olması, teknik gerçekçiliğini daha da güçlendiriyor. Shute’un mühendis bakış açısını taşıyan kurgusu ve karakter derinliği, onu bilimkurgu ve distopya türleri arasında özel bir yere koyuyor. Ancak, okuyucuların kitabı daha sağlıklı bir şekilde deneyimleyebilmesi için orijinal metni okumaları veya daha titiz bir çeviri baskısını beklemeleri gerektiğini düşünüyorum.
·
101 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.