Aşk mektubundan çıkan felsefe: Descartes in Ruhun Tutkuları
Eğer kendinizi, bedeninizi ve duygularınızı daha iyi tanımak istiyorsanız, Descartes'in yazdığı, aynı zamanda son eseri olan Ruhun Tutkuları size ayda oksijen gibi gelmemesi olanaksız olacaktır.
Aslında Descartes bu kitabı bir aşk mektubuna karşılık olarak yazmıştı.
Şöyle eseri yazma nedeni, İsveç Kraliçesi Christina’nın kendisine “Ruh ve beden nasıl bir arada çalışır?” diye sormasıydı. Ama perde arkasında, Kraliçe’nin Descartes’a karşı entelektüel bir hayranlık beslediği, hatta duygusal bir yakınlık istediği de söylenir. Descartes ise bunu ciddi bir felsefi meseleye dönüştürür ve hayatı boyunca biriktirdiği tüm bilgileri, tecrübeleri bu eserde sentezler. Eser, bu açıdan bakıldığında Descartes'in son ve zirve eseri olduğu kabul edilir.
Descartes, bu kitapta bedenin tutkularına (duygularına) alternatif olarak, ruhun bedenden ayrı olan tutkularının da olduğunu ve bu tutkuları bilimsel, felsefi ve deneme tarzında 212 madde ile anlatmaya çalışıyor.
Şöyle, Descartes bedenin tutkuları ile ruhun kendine özgü tutkuları arasında çok ince bir ayrım yapar.
Ama bunu “iki farklı tutku türü” gibi değil, daha çok aynı olayın iki yüzü gibi anlatır.
Açalım:
Tutkuların kaynağı: beden mi, ruh mu?
Descartes’a göre tutkuların nedeni bedenseldir, ama bilinmesi ve yaşanması ruhsaldır. Yani tutkunun kökeni bedende, anlamı ruhta yatar.
Örneğin korktuğunda kalbin hızla atması, kanın çekilmesi, kasların gerilmesi vs. Bunlar bedensel olaylardır. Ama bu olayın “farkına varan”, onu “korku” olarak adlandıran ruhtur.
İşte tam burada Descartes, insanın temel tutkuları olan 6 temel duygudan bahseder. Temel duygu diyorum çünkü Descartes bu 6 duygunun diğer tüm duyguları oluşturduğunu söyler.
Spinoza ise bu 6 duygudan birini muhaf tutar; o da tutkuların atası olan “hayret etme” tutkusudur, çünkü Spinoza'ya göre bu duygu diğer 5 duyguya göre nötrdür, yani matematiksel olarak onu sıfıra eş değer kabul eder. Bu sebeple “hayret etme” duygusunu diğer 5 duygudan ayırır.
Ayrıca Descartes, duyguların ademi olan “hayret etme” duygusunu o kadar önemli görür ki, bu duyguyu doğal olarak yaşamayan bir insanın “cahil ve aptal” olduğunu söyler.
Lakin her duygunun fazlası zarar olduğu gibi, bu “hayranlık” duygusunun fazlası da sizi duygunun temel bilgeliğinden koparır. Yani “hayranlık veya hayret etme” duygusunun fazlası sizi sıradan bir insan yaparken, o duygunun hiç olmaması sizi cahil ve aptal yapar. Bilgelik ise o duygunun en ince ayrıntısına kadar farkında olup, onun her şeyini tam ve ölçülü şekilde öğrenilmesinden geçer.
Neyse, fazla uzatmadan bu 6 tutkunun veya duygunun ne olduğuna bakalım. Unutmadan, bu 6 tutku ruhun tutkularıdır ama kaynakları bedenseldir.
Ruhun 6 tutkusu:
1. Hayret etme ya da hayranlık (L’admiration):
Bu tutku, diğer 5 tutkunun en temeli kabul edilir. Bu tutku yaşanmadan diğer tutkular yaşanmaz. Ayrıca bu tutku diğerleri gibi bedensel değildir; gerçek has ruhun tutkusu kabul edilir. Bilincin nesnesine ilk tepkisidir. Yeni bir şeyle karşılaştığımızda ortaya çıkar. Neşe veya korku gibi değildir; tamamen bilgiye yönelen bir duygudur. Yani felsefenin, bilimin ve merakın kaynağıdır. Düşünmenin kıvılcımı, hayret etme tutkusudur.
2. Sevgi (L’amour):
Ruhun, kendisine uygun veya iyi gelen bir şeye yönelmesidir. Bedeni gevşetir, ruhu huzurlu yapar.
Ama yanlış şeye yönelirse – örneğin tutkusal bir bağımlılığa – insanı körleştirir.
3. Nefret (La haine):
Sevginin zıttıdır; ruhun, kendisiyle uyuşmayan bir şeye karşı duyduğu itmedir. Aynı zamanda faydası da bulunur. Descartes’a göre nefretin de işlevi vardır; bizi zararlı şeylerden korur.
4. Arzu (Le désir):
Sevgi veya nefretin tetiklediği hareket enerjisidir. Ruhun, bir şeyi elde etme veya ondan kaçınma iradesidir. Arzu olmadan eylem olmaz; o yüzden Descartes için arzu, ruh-beden motorudur.
5. Neşe (La joie):
Ruhun, kendisine uygun bir şeye sahip olduğunda yaşadığı tatmindir. Bu duygu bedende genişleme yaratır. Descartes’a göre neşe, ruhun “doğal hali”dir; diğer tutkular geçicidir.
6. Keder (La tristesse):
Neşenin karşıtıdır. Ruhun, kendisiyle uyuşmayan bir şeye sahip olduğunda yaşadığı daralma hâlidir. Ancak ilginçtir: Descartes kederi bastırmayı değil, anlamayı önerir. Çünkü keder, bize neyin yanlış olduğunu gösterir.
Tutkuların bu sıralaması önemlidir. Çünkü her tutku bir ötekinin nedenidir. Biri olmadan diğeri olmaz. Descartes’in dediği gibi, bu 6 tutku diğer tüm tutkuların ya da duyguların temeli kabul edilir.
Ve kitabı şöyle bitirir:
“İnsanlar, bu hayatın zevklerini en çok tadabilenlerdir. Tutkularını iyi kullanmayı bilmedikleri ve talihleri de ters gittiği zaman en büyük acılarla karşılaştıkları da doğrudur. Ama bilgelik de asıl itibarıyla bu hususta faydalıdır; tutkulara hakim olmayı ve onları maharetle kullanmayı öyle bir öğretir ki, neden oldukları kötülükler gayet katlanılabilir hale gelir ve hatta hepsinden sevinç payı bile çıkarılabilir.”
İşte bilgelik için bu kitap şart bence. Kendi fikirlerime gelecek olursam, kendimin zayıf noktalarını iyice öğrenmeme yardımcı olan bu kitap ile gelişmemek, farklı şeyler öğrenmeden uyumak imkansız. Descartes'in anlatım biçimiyle ilk 40 sayfa biraz teknik ve dipnotlarla dolu, ama sonraki tüm sayfalar çorap söküğü gibi geliyor. İlk 40 sayfaya yoğun odaklanın; gerisini hemen anlayacaksınız.
Keyifli okumalar.
·
40 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.