Cicero — Dostluk Üzerine (Laelius)
Puan: 9/10
Zarif, söylevsel bir diyalog....Klasik etiğin başyapıtlarından biri olarak yerini koruyan bu söylev, içerdiği akıcı metinsel argümanlarla dostluk adına bizlerin ruhuna sezgisel bir dokunuşta bulunuyor. Evet 9 puan diyerek iddialı girip övgüye boğuyorum ama aynı zamanda metnin sınırlılıklarına (seçkinci bakış birincil olmak üzere) işaret eden küçük bir mesafeliliği de o 1 puan ile yansıtmak istiyorum.
Dostluk Üzerine biçimsel olarak klasik bir Ciceronian diyalogudur: ana karakterimiz Laelius, gençlere ve meslektaşlarına karşı Scipio Aemilianus’la (ve onun erdemiyle) sürdürdüğü arkadaşlığın özelliklerini sıralar. Cicero, teorik soyutlamayı somut anekdotlarla ve örneklerle besler; metin bir yandan söylev, diğer yandan kişisel elegeçmeyi andıran bir tonda akar. Felsefi eserlerin üzerine yapışan "kesin uzundur" etiketini Cicero yıkmayı sever. O eserin tadını kısa yazıp, düşündürerek çıkartmayı sever.
Retorik bir zarafet:
Cicero bir hatip olarak doğmuştur; bu, eserin her satırında hissedilir. Kavramsal netlik için logos, ikna ve etki için pathos, güvenilirlik için ethos kullanılır. Türkçeye çevrilen dikkatli çevirilerde (sonuçta kitabı üç kişi yazar: yazar, çeviren ve okur) bile Cicero’nun orijinal ritmi ve retorik hareketleri hissedilir. Düşünmeden okursanız vay halinize...
Felsefi lokasyon:
Cicero’nun temel iddiası net ve sağlam: gerçek dostluk erdem temellidir. Dostluk, çıkar ilişkisi değil; benzer erdem anlayışı, karşılıklı iyilik isteme ve yaşamın paylaşımı üzerine kuruludur. Günümüz için oldukça yabancı bir düşünce, farkındayım. Zaman çıkar için işliyor, işlemeyenlere ise yalnızlık...
Bu bakış, Aristotelesçi ve Stoacı etikten izler taşır: dost, senin erdemini onaylayan ve onu güçlendiren kişidir; en ideal dostluk erdemli kişiler arasında, konuşmaya gerek kalmadan oluşan bir ruh birliği gibidir. Ahlak denilince; önce Sokrates, sonra Aristoteles ve sonra da "hadi bunu öğretelim" diyen Stoacılar gelir akla.
Metnin önemli katkılarından biri de “dostluğun faydası” ile “dostluğun kendisi” arasındaki ayrımı keskin bir çizgi ile belirtmek ile kalmaz, aynı zamanda ideal ile pratik arasında ince bir denge tutturur.
Entelektüel bağlam
Cicero akademik kuşkuculuk geleneğinden gelir ve bunu sorularıyla hissettirir. Eh zaten felsefe okuyup skeptisizmi benimsemeyen insanların olabileceğini düşünmeyenlerdenim.
De Amicitia (bu eser)’da felsefe, salt spekülatif bir uğraş değil, günlük yaşamı düzenleyen bir rehber olarak sunulur. Bu yönüyle eser, yalnızca antik etiğin bir sentezi değil, aynı zamanda ahlaki hayatın pratik bir manifestosu gibidir.
Politik Boyut
Cicero, dostluğu siyasal yaşamdaki bir meşruiyet ve destek kaynağı olarak da tartışır. Ancak burada uyarıyı da eksik etmez: politik dostluklar çıkar ilişkisine kolaylıkla dönüştürülebilir. Cicero’nun kendi siyasal deneyimleri -ki kendisi hatiptir- (iç savaşlar, ihanetler, ittifaklar) metnin arka planında hissedilir; bu da teorik açıklamaları daha da ikna edici kılar. İnsanın kurduğu kelimeler ve personası sonuçta geçmişinde yaşadıklarından ve hayatına giren insanlardan oluşur. Buradan da Freud'a selam olsun.
Metnin güçleri
Evrensel tanımlama: Dostluğu erdem ekseninde tanımlayarak onu zamansız kılar; bu fikir modern dünyada dahi yankı bulur.
Metnin sınırlılıkları — neden tam 10 değil?
Seçkinci perspektif: Eser esas olarak Roma aristokrasisinin dünyasından konuşur. Kadınların, kölelerin, halk sınıflarının dostluk deneyimlerine neredeyse hiç yer verilmez. O zamanın şartları ile bakıldığında bunu hissetmesek de sonuç olarak evrensel bir ahlak çalışması olduğu için modern okurun dikkatini çekmekte.
Evrenin dar yorumu: Metin, dostluğu büyük ölçüde bireysel erdemler bağlamında tartışır; kültürel, ekonomik veya cinsiyet temelli yapıların dostluk üzerindeki etkileri ikinci planda kalır. İnsan oldukça toplumsal alanlar hep olacaktır ve bizler birey olduğumuz kadar çoğuluz da...
Çağdaş okura öneriler ve uygulanabilir çıkarımlar
Eseri okurken yanına Aristoteles’in Nikomakhos’a Etik kitabının dostluk üzerine bölümlerini koymak zenginleştirici olacaktır; ayrıca Platon’un Lysis’i de tematik paralellikler sağlar. Modern eleştirmenler için Montaigne’in denemeleri dostluğun bireysel yüzünü tamamlar.
Cicero'ya başlamak isteyenlere ise kesinlikle bir başlangıç eseridir diyebilirim.
Felsefe uzun değildir dedikten sonra böylesine uzun bir inceleme ile de "her şey karşıtı ile mevcuttur" der ve Herakleitos'u anıp incelememi kapatırım efendim...
·
96 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.