İslâm’ın Aynasında Benlik
Ayn Rand’ın Hayatın Kaynağı romanı, modern bireyciliğin hem edebî hem felsefî manifestosu sayılabilecek bir eser.
Romanda “yaratıcı birey” (Howard Roark) en büyük idealdir; akılla, üretkenlikle ve başkalarının onayından bağımsız biçimde yaşamak erdemdir. Buna karşılık “ikinci el insanlar” (Peter Keating) başkalarının beğenisine bağımlı, taklitçidir
Kitap, fedakârlığı ve kolektivizmi sertçe eleştirir; rasyonel benciliği erdem, özveriyi ise toplumun ve dinlerin dayattığı bir zayıflık olarak sunar.
Yüzeyde etkileyici ve kışkırtıcı bir sav: “Birey kendi amacı, kendi mutluluğu için yaşamalıdır.” Ancak derinleşince bu söylemin insanı dar bir kategoriye hapsedip bazı tehlikeli sonuçlara zemin hazırladığı görülür. Rand’ın haklı olarak eleştirdiği totaliter kolektivizm, insanın aklını ve iradesini ezebilir; ama bu eleştiri, bireyi ilahlaştırmaya dönüşürse başka bir uca (mutlak bencillik) varırız ki o da problemli bir dünya önerir.
İslâmî ölçü bu iki uçtan da uzak, orta bir yol sunar. İnsan hem bireydir hem toplumsal bir varlık; sorumluluğu yalnız Allah’a, fakat sorumluluğun toplumsal yansımaları vardır.
Tevhid (Allah’ın birliği) insanın nihai gayesini sınırlar: amaç yalnızca dünyevî haz veya kendini yüceltmek değil, Allah rızasını gözetmektir. Bu çerçevede fedakârlık, başkaları için yaşamayı “kölelik” değil, niyet ve maksatla değerlendirilen kutsal bir davranış haline getirir — zira İslâm’da infak, zekât ve ihsan malın ve vicdanın temizlenmesidir; mabeyin egosunu yok eden bir yük değil, toplumsal adaletin gereğidir.
Mantıksal açıdan da Rand’ın savı bazı kusurlar taşır. İlk olarak, “benlik ya tamamen korunmalı ya da yok edilmeli” gibi bir ikilik sunulması (false dichotomy) analitik açıdan zayıftır. İnsan motivasyonu çok katmanlıdır: akıl, duygu, toplumsal bağlar ve vicdan birlikte işler. İkinci olarak, eğer toplumsal normları yalnız “hayatta kalma” rasyonalitesi belirleseydi, sonuçta dayanışmanın ve güvenin çökeceği açıktır; yani Rand’ın “bencil birey” modeli kendi varoluş koşullarını baltalayabilir. Toplumun sürdürülebilirliği için bireysel çıkarlarla kolektif çıkarlar arasında bir denge gerekir — ve İslâm bunu etik olarak temellendirir.
Rand kolektivizmin baskıcı türlerini haklı olarak hedef alır; totaliter rejimlerin bireyi yok saydığı örnekler tarihte acı sonuçlar vermiştir. Bu noktada İslâm ile örtüşme vardır: her türlü zulüm ve kör itaat İslâmî normlarla bağdaşmaz. Yine de Rand’ın “aklın mutlak kılavuzluğu” iddiası İslâmî düşünceyle tam uyumlu değildir; İslâm aklı yüceltir ama aklı vahiy (Kur’an ve Sünnet) bağlamında denetler. Aklı vahiyden ayrı mutlaklaştırmak, insanı hataya sürükleyebilir.
Güncel bağlamda —özellikle Gazze gibi yerlerde yaşanan insanî trajediler— Randvari söylemin pratik tehlikesi netleşir. Eğer gücü ve üretkenliği üstün kılan bir ölçü benimsenseydi, mazlumun acısı “doğal” veya kaçınılmaz hale getirilebilir; oysa İslâm, mağdurun yardım hakkını, zulme karşı direnmeyi ve merhameti emreder. Aç bir çocuğa yardım eden kişinin davranışı, Rand’ın çerçevesinde “kendi çıkarını zedeleme” gibi görülebilir; (sayfa:970) İslâm’da ise bu davranış hem ebedî sorumluluğun hem de insan onurunun ifadesidir. Merhamet, bir zayıflık değil insanın en yüce kapasitesidir.
Sonuç olarak, Hayatın Kaynağı sorgulayıcı, cesur bir metin; bireyin aklını, yaratıcı gücünü ve bağımsızlığını önemseyen herkes için düşündürücü. Fakat bu metin, insanı yalnızca bir üretkenlik öznesi haline indirgerse ruhu ve toplumun adalet zeminini göz ardı eder. İslâmî perspektif, hem bireyin haklarına hem toplumsal adalete değer veren, aklı vahiyle dengeleyen ve merhameti merkeze koyan bir biçimde bu eseri eleştirir. Gerçek erdem, benliği yok etmek ya da putlaştırmak değil; onu terbiye edip, Allah rızası için üretirken başkalarının onurunu da gözetmektir.
Buna göre asıl mesele, “kendi olma” ile “başkalarına karşı sorumluluk” arasındaki dengeyi nasıl kurduğumuzdur. Gazze’deki çocuklara verilen bir bardak suyu küçümseyen hiçbir felsefe, insanın kalbini ısıtamaz..
·
220 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.