İnceleme
Marx’ın Devlet ve Hukuk hakkındaki pasajlarından oluşan bu kısa derleme, hukuk ve devlet kuramını yalnızca “normlar bütünü” ya da “tarafsız bir hakemlik” düzeyinde okumaya alışmış bizler için, adeta zemin kaydırıcı bir eser. Bu derleme eser, klasik pozitif hukuk literatürünün bize öğrettiği biçimiyle "lex’e" odaklanmak yerine, hukuku "ius" ile, yani kısaca toplumsal güç ilişkileri ve üretim tarzı içindeki gerçek işleviyle birlikte düşünmeye zorluyor. Dürüstçe söylemek gerekirse: Burada hukuk, bir teknik kurallar toplamı değil, sınıf egemenliğinin tarihsel biçimlerinden biri olarak ele alınıyor.
Marx’ın yaptığı, normlar sistemine içeriden bir iyileştirme önerisi sunmak değil. Hukuku, devletle birlikte, toplumsal altyapının (basis) üzerinde yükselen bir üstyapı (Überbau) kurumu olarak kavramsallaştırmak. Bu yönüyle metin, klasik hukuk devleti (Rechtsstaat) söylemine içeriden değil, dışarıdan, hatta çoğu zaman cepheden bir itiraz olarak okunmalı. Çünkü Marx’a göre hukuk, "sine ira et studio" tarafsız bir hakemlik mekanizması değil tam aksine üretim araçlarına sahip olan sınıfın kendi egemenliğini “evrensel”, “tarafsız” ve “doğal” gibi gösterme biçimi.
Eserde Marx’ın en çarpıcı tespitlerinden birisi, hukuki sistemlerin tarihsel ilerleme içinde kökenlerini gizleme, hatta unutturma eğiliminde olduğu yönünde. Toplum geliştikçe, hukukun teknik terminolojisinin günlük ekonomik ilişkilerden giderek kopmasını, sistemin kendi iç mantığına, soyut bir “irade kavramına” dayanıyormuş gibi görünmesini özellikle vurgular. İnsanlar, hayvanlardan geldiklerini nasıl unutuyorlarsa, hukukun da kendi ekonomik yaşam koşullarından doğduğunu unuturlar. Bu, modern pozitif hukukun kendi kendine atfettiği “bilimsellik” ve “tarafsızlık” iddiasını hedef alan son derece ağır bir eleştiri ama haklılık payı oldukça yüksek. Ratio legis’i, somut üretim ve mülkiyet ilişkilerinde değil de “evrensel akıl”, “insan onuru”, “adalet ideali” gibi tarih-dışı kavramlarda arayan her hukuk söylemi, Marx açısından bakılınca en hafif tabirle ideolojiktir. Buradaki “ideolojik” sözcüğünü de günlük anlamıyla “yanlış bilinç” olarak değil, egemen ilişkilerin üzerini örten, onları meşrulaştıran ve görünmez kılan bir söylem olarak anlamak gerekir.
Bu açıdan bakıldığında, hukuk fakültelerinde çoğu zaman hukukun tarihsel-sınıfsal kökeninden kopuk, sadece iç mantığına, sistematik bütünlüğüne ve dogmatiğine odaklanan anlatım tarzının, bizzat Marx’ın teşhis ettiği unutma mekanizmasını yeniden ürettiğini söylemek mümkün. Kısaca anlatmak gerekirse: Sistem, kendi tarihsel kökenini despotizmde, feodal tahakkümde, burjuva devrimlerinde taşısa bile, kendini hep “ezelden beri var olan aklın somutlaşmış biçimi” gibi sunma eğiliminde.
Marx’ın kitapta da yer alan ünlü cümlesi – “Bütün toplum tarihi sınıf mücadelelerinin tarihidir” – genellikle siyaset teorisi bağlamında alıntılanır ve üstüne çokça konuşulur; oysa hukuku anlamak açısından da son derece kurucu bir formüldür. Efendi/köle, patrisyen/pleb, derebeyi/serf, lonca ustası/kalfa ve burjuvazi/proletarya ayrımları, salt ekonomik ilişkilere işaret etmez; aynı zamanda her tarihsel dönemde hangi hukuk normunun, kimin lehine ve kimin aleyhine işlediğini belirleyen temel fay hatlarını da gösterir.
Buradan hareketle, hukukun sınıflar üstü bir ius commune değil, tam tersine belirli bir tarihsel anda belirli bir sınıfın çıkarlarının norm haline gelmiş biçimi olduğunu söylemek gerekir. İşte bu nedenle Marx’ın hukuk eleştirisi, sadece “hukuk iyi uygulanmıyor” türünden bir de lege ferenda önerisi değildir; bizzat de lege lata’nın, yani yürürlükteki hukukun sınıfsal karakterine yönelmiş yapısal bir eleştiridir.
Formel eşitlik ilkesinin – herkesin yasa önünde eşit olduğu söyleminin – Marx için ne ifade ettiğini bu çerçevede okumak gerekir. Formel Gleichheit (biçimsel eşitlik), maddi eşitsizliklerin üzerini örten, onları nötralize eden bir hukuki maskeleme tekniğidir. Herkesin aynı sözleşme özgürlüğüne sahip olduğu söylenir; ancak bu özgürlüğün gerçek kullanım koşulları, taraflardan birinin sadece emeğini satmaktan başka çaresi olmadığı, diğerinin ise üretim araçlarına ve sermayeye sahip olduğu bir dünyada gerçekleşir. Pacta sunt servanda ilkesinin, işçi ile sermayedar arasında “eşitler arası anlaşma” varsayımına dayanması, tam da Marx’ın eleştirdiği dramatik ideolojik vakalardan biridir.
Peki ya devlet? O tarafsız bir hakem mi, sınıf iktidarının organı mı?
Marx için devlet, klasik hukuk devleti teorisinde tahayyül edildiği gibi toplumun üzerinde yükselen tarafsız bir hakem değil; üretim ilişkilerini ve egemen sınıfın çıkarlarını koruyan, yeniden üreten ve meşrulaştıran bir siyasal üstyapı kurumudur. Klasik liberal teoride devlet, bireylerin doğal haklarını korumak üzere kurulmuş bir “gece bekçisi” ya da rasyonel sözleşmenin ürünüyken, Marx’ta devletin meşruiyet kaynağı “toplum sözleşmesi” değil, çok daha yalın bir gerçekliktir: mülkiyet.
Bu noktada Marx’ın eserdeki , “egemen sınıfın düşüncelerinin her çağda egemen düşünceler olduğunu” ifade eden pasajı belirleyicidir. Toplumun maddi üretim araçlarını elinde bulunduran sınıf, yalnızca ekonomik iktidarı değil, aynı zamanda ideolojik ve kültürel iktidarı da elinde bulundurur. Devlet, bu ideolojik iktidarın kurumsal formudur. Yasa yapma yetkisi, bu sınıfın kolektif çıkarını “genel irade” gibi sunma yeteneğidir. Böyle bir çerçevede “genel çıkar” (bonum commune), sınıfsal çıkarın evrenselmiş gibi kodlanmış halinden ibaret olur.
Buradan şu sonuç doğar: Devlet, Marx açısından bakıldığında, in abstracto tarafsız bir aygıt değil; in concreto belirli bir sınıfın iktidarının yoğunlaşmış biçimi, “yürütme komitesi”dir. Dolayısıyla devletin hukuku da nötr bir normlar düzeni değil; sınıf egemenliğinin kurumsallaşmış dilidir. Nullum crimen, nulla poena sine lege gibi ilkeler bile, çoğu zaman sadece belirli bir mülkiyet düzeninin sınırlarını çizmek, belirli bir disiplin rejimini dayatmak ve belirli “tehlikeli sınıfları” kontrol altında tutmak için vardır.
Hukuk devleti ideali ve Marx’ın soğuk suyu
Modern anayasal devlet kuramı, özellikle 19. ve 20. yüzyılda, Rechtsstaat idealini hukuk düzeninin nihai telosu olarak sunar: Kuvvetler ayrılığı, temel hak ve özgürlükler, bağımsız yargı, kanunilik ilkesi vb. Yakından bakıldığında bu ideallerin önemli kısmının tarihsel olarak feodal keyfiliğe, mutlak monarşiye ve keyfi cezalandırmaya karşı kazanılmış ilerlemeler olduğu yadsınamaz. Ancak Marx’ın metni, bu idealleri dahi sınıfsal bağlamından koparmadan okumamızı salık verir.
Marx açısından “hukuk devleti” söylemi, burjuva toplumunun belirli bir gelişim aşamasında kendi sınıf egemenliğini en rasyonel, en öngörülebilir ve en istikrarlı biçimde sürdürebilmesinin en uygun formudur. Yani Rechtsstaat, sınıf egemenliğini yok eden değil; onu daha rafine, daha görünmez, daha meşru kılan bir üstyapı formudur. Feodal keyfiliğin yerini hukuki güvenlik alır, ama bu güvenlik her şeyden önce mülkiyet sahiplerinin güvenliğidir. Onun dışındaki tüm haklar, mutatis mutandis, bu mülkiyet rejiminin sınırları içinde tanınır ve korunur.
Bu noktada Marx’ın tarihsel materyalist perspektifi, “hukuk devleti”nin de bir tarihsel kategori olduğunu hatırlatır. Deus ex machina gibi gökten inmiş bir ideal değil; belirli bir üretim tarzının belirli bir dönemde kendi sürekliliğini sağlamak için yarattığı en işlevsel siyasal formdur.
Hukuk – ahlak – ideoloji üçgeni:
Marx’ın Devlet ve Hukuk metni, doğal hukuk – pozitif hukuk tartışmasını doğrudan ayrıntılı biçimde yürütmese de, bütün çerçevesi itibarıyla bu tartışmaya radikal bir üçüncü pozisyon getirir. Ne klasik doğal hukuk gibi hukukun kaynağını aşkın bir akılda, ilahi buyrukta veya “insanın değişmez doğasında” bulur; ne de kaba bir hukuki pozitivizm gibi hukuku sadece “emredilen normların toplamı”na indirger. Onun yerine, hukukun hem normatif hem maddi hem de ideolojik boyutlarını aynı anda görünür kılan tarihsel materyalist bir perspektif sunar.
Bu açıdan bakıldığında Marx, hukuku lex düzeyinde değil, hukuku mümkün ve anlamlı kılan conditio sine qua non’lar düzeyinde tartışır: Üretim araçlarının mülkiyet biçimi, sınıflar arası güç ilişkileri, artı-değerin el konuluş biçimi vb. Hukukun içerdiği “adalet” kavramının kendisi bile, bu maddi koşullardan bağımsız, tarih-dışı bir değer değildir. “Hak” ve “adalet” söylemleri, çoğu zaman belirli bir egemenlik biçiminin kendi meşruiyetini sürdürmek için kullandığı kavramsal araçlardır.
Bu nedenle Marx’ın gözünde doğal hukuk, çoğu zaman egemen mülkiyet ilişkisini doğallaştıran, değişebilir olanı değişmez gibi gösteren bir ideolojik aygıttan ibarettir. “Doğal haklar”, “kutsal mülkiyet” gibi kavramlar, sınıf egemenliğinin metafizik sigorta poliçeleridir.
Metodoloji: Tarihsel materyalizmin hukuka uygulanışı
Devlet ve Hukuk’u yalnızca içerik düzeyinde değil, yöntem düzeyinde de değerlendirmek gerekir. Marx’ın burada yaptığı şey, klasik normatif hukuk teorisinin tersine, soyuttan somuta değil, somuttan soyuta, üretim tarzından devlet ve hukuka doğru ilerleyen bir analizdir. Klasik hukuk teorisi “hukuk nedir?” sorusunu kavramsal düzlemde yanıtlamaya çalışırken, Marx için soru daha ziyade “Bu hukuk kimin işine yarar, kim tarafından ve ne için üretilmiştir?” sorusudur.
Bu, normatif teorinin alışık olmadığı bir sorudur; çünkü soruya verilecek dürüst bir cevap, hukukun “tarafsızlığını” sorgulamak zorunda bırakır. Tarihsel materyalist perspektif, hukukun kendi iç mantığına, sistematiğine ve doktrinine saygı duyan, ama bunları açıklayıcı değil, açıklanması gereken olgular olarak ele alan bir yaklaşım önerir. Bu bakımdan, Marx’ın metni, Weberci sosyolojiden Althusserci ideoloji teorisine, eleştirel hukuk çalışmalarından (Critical Legal Studies) güncel hukuk sosyolojisine kadar uzanan geniş bir literatürün öncül metinlerinden biri sayılabilir.
Metnin bugüne bıraktığı sorular
Marx’ın devlet ve hukuk analizini, günümüz küresel kapitalizmi, finansallaşma, platform ekonomileri, göç rejimleri ve kimlik siyasetleri karşısında söyleyecek sözü kalmamış bir “19. yüzyıl metni” olarak görmek çok kolaycı olurdu. Elbette Marx’ın metni, güncel birçok fenomeni doğrudan açıklamıyor; ama sunduğu kavramsal çerçeve, bugün dahi hukuk ve devlet tartışmalarını “nötr alanlar” olarak değil, iktidar ilişkilerinin yoğunlaştığı düğüm noktaları olarak görmemizi sağlıyor. Bu, küçümsenecek bir katkı değildir.
Bugünün dünyasında, insan hakları söylemi, anayasal yargı, ulusüstü hukuk düzenleri ve uluslararası mahkemeler gibi kurumlar, prima facie bakıldığında Marx’ın çizdiği o sert sınıf egemenliği tablosunu yumuşatıyor gibi görünebilir. Ne var ki Marx’ın temel sorusu hâlâ geçerlidir: Tüm bu kurumlar, en kritik anlarda, hangi sınıfın, hangi çıkarların, hangi mülkiyet rejiminin lehine çalışmaktadır? Bu soruya verilecek dürüst bir yanıt, Marx’ın metninin hâlâ neden okunması gerektiğini açıklamaya yeter.
Dil, çeviri ve okuma deneyimi
Ayrıntı Yayınları baskısı metnin kavramsal yoğunluğunu büyük ölçüde koruyan, literatürle uyumlu bir terminoloji kullanmaya özen gösteren bir çeviri sunuyor. Rona Serozan hocamızın eline, emeğine sağlık. Elbette Marx’ın Almanca özgün metninin kavramsal katmanlarını tam anlamıyla taşımak, her çeviri için ciddi bir iş. “Hukuk”, “hak”, “yasa”, “devlet”, “sivil toplum”, “mülkiyet”, “özgürlük” gibi kavramların Almanca ve Türkçe karşılıkları arasındaki nüanslar, metnin dikkatli bir okumasını gerektiriyor. Bu da, kitabı tek seferde, hızlıca tüketilecek bir “giriş kitabı” olmaktan çıkarıp, üzerinde notlar alınarak, dönüp dönüp bakılarak okunacak bir referans metin haline getiriyor.
Dil ağır, argümanlar yoğun ve çoğu zaman disiplinler arası. Siyaset teorisi, hukuk teorisi, ekonomi politik ve felsefe arasında sürekli gidip gelen bir metinle karşı karşıyayız. Bu da, hukuk veya siyaset bilimi literatürüne aşina olmayan bir okur için zaman zaman yorucu olabilir. Ancak tam da bu yoğunluk, metni sıradan bir “yorum” olmaktan çıkarıp, paradigmatik bir metin haline getiriyor.
Sonuç : Hukukun masum olmadığı bir dünya tasavvuru
Devlet ve Hukuk, hukuku masum bir normlar sistemi, devleti de tarafsız bir hakem olarak gören her tür naif hukuk anlayışına radikal bir itiraz metni. Bu itiraz, salt negatif bir yıkıcılık değil; aynı zamanda yeni bir düşünme tarzının zorunlu başlangıç noktası. Zira hukuku gerçekten anlamak istiyorsak, onu önce “tarafsız” olmaktan çıkarmamız gerekiyor. Marx’ın yaptığı tam olarak budur.
Bu kitap, hukukun temel amacının sınıflar arası ayrımı ortadan kaldırmak değil, bu ayrımı yönetilebilir, sürdürülebilir ve meşru kılmak olduğunu gösterir. Hukuk, sınıf mücadelesinin karşıtı değil; onun belirli bir tarihsel formda düzenlenmiş hâlidir. Normlar, çoğu zaman “düzenin ahlaki dili” değil; düzenin kendisini gizleyen perdelerdir.
Marx’ın metni, hukukla uğraşan herkes için rahatsız edici bir okuma vaat ediyor. Ancak tam da bu rahatsızlık, hukuku romantize etmeyi bırakıp, onu gerçek yerinde – güç ilişkilerinin tam ortasında – görmeye başlamanın ilk adımı. De lege lata’ya bakarken, de facto iktidar yapılarını unutmak istemeyen herkes için, Devlet ve Hukuk hâlâ vazgeçilmez bir referans.
Unutmadan, “Quid rides? Mutato nomine, de te fabula narratur.”
·
136 Gösterim
Yorumlar
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.