Saf Aklın Eleştirisi, okunması da anlaşılması da gerçekten çok zor bir kitap. Hegel’in Tin’in Fenomenolojisi ve Heidegger’in Varlık ve Zaman’ı ile birlikte, felsefenin en zor metinleri arasında sayılıyor. Kant’ın dili, kendi dilinde bile son derece karmaşık. Metin başka bir dile çevrildiğinde ise, kavramların tam karşılıkları bulunamadığı için bu zorluk daha da artıyor. Zaten pek çok felsefe tarihçisi de Kant’ı Almanca aslından okumadan tam olarak anlamanın mümkün olmadığını söylüyor.
Benim okuduğum çeviri ise olabilecek en sorunlu çevirilerden biri muhtemelen. Dipnotların olmaması, çevirmenin açıklamalarının metnin içine karışması ve Türkçede karşılığı olmayan kavramların Almanca hâllerinin parantez içinde verilmesi, okuma sırasında sürekli kopmaya neden oluyor. Üstüne bir de anlatım bozuklukları, yanlış bağlaçlar ve Kant’ın bitmek bilmeyen uzun cümleleri eklenince, metni takip etmek gerçekten yorucu bir hal alıyor.
Aslında Kant’ın ele aldığı temel problem ve ne yapmaya çalıştığı ilk bakışta anlaşılmaz değil. Zor olan şey, Kant’ın düşünürken izlediği yolu takip edebilmek. Soruyu nasıl kurduğunu, cevaba hangi adımlarla ulaştığını görmek kolay değil. Ama tam da bu yüzden, metni okurken insan Kant’ın zihninin ne kadar güçlü ve disiplinli olduğunu hissediyor.
Bilginin kaynağıyla ilgili olarak felsefede genellikle iki ana yaklaşım anlatılır. Bir tarafta, kökeni Antik Çağ’a uzanan ve Descartes, Spinoza, Leibniz gibi düşünürlerle şekillenen rasyonalizm vardır; bu görüşe göre bilginin kaynağı akıldır. Diğer tarafta ise Locke ve Hume gibi empiristlerin savunduğu, bilginin ancak deney ve deneyimle elde edilebileceğini söyleyen yaklaşım bulunur. Kant’ın bu noktadaki tavrı çoğu zaman bu iki görüş arasında bir uzlaşma arayışı olarak anlatılır. Ama Kant’ın yaptığı şey bana daha çok, bu iki yolu ayrı ayrı düşünmenin zaten mümkün olmadığını göstermek gibi geliyor. Ona göre ne sadece düşünerek ne de sadece deneyimleyerek kesin bilgiye ulaşabiliriz. Bilgi dediğimiz şey, ancak akıl ve deneyimin birlikte işlemesiyle ortaya çıkıyor.
Saf Aklın Eleştirisi’nde Kant, temelde “Ne bilebiliriz?” ve “Nasıl bilebiliriz?” sorularının peşine düşüyor. Bu yüzden önce bilginin sınırlarını çizmeye çalışıyor. A priori ve a posteriori ayrımı da burada devreye giriyor. A priori bilgi, deneyden önce gelen; a posteriori bilgi ise deneyimle elde edilen bilgi. Kant, bu iki bilgi türünün de tek başına yeterli olmadığını, birbirleri olmadan bir anlam taşımadıklarını söylüyor. Buna rağmen, insanın mutlak ve kesin bilgiye ulaşmasının mümkün olmadığını da açıkça kabul ediyor.
Bu noktada Kant, metafiziği tamamen reddetmekten çok, onu nereye kadar taşıyabileceğimizi göstermek ister. Metafiziği aklın sınırlarının dışına alarak, düşüncenin nerede durması gerektiğini işaret eder. Buradan da numen ve fenomen ayrımı ortaya çıkar. Numen, çoğu zaman “kendinde şey” olarak çevrilen, ama aslında tam karşılığı olmayan bir kavramdır. Kant’a göre insan zihni numeni olduğu gibi bilemez. Çünkü zihin, bilme sürecine pasif bir alıcı olarak değil, aktif bir katılımcı olarak girer. Zihnin algıladığı şey artık numen değil, fenomendir. Fenomen, insanın dünyayı zihni aracılığıyla kavrayabildiği hâlidir. Bir anlamda zihnin ürettiği sonuçtur. Bu yüzden Kant’ta bilginin nesneye değil, nesnenin zihne uyması gerektiği söylenir. Daha sade bir ifadeyle, bildiğimiz her şey kaçınılmaz olarak zihnimizin süzgecinden geçer. Ama tam da burada numen kavramı insanı rahatsız eden sorular doğurur. Zihnin asla algılayamayacağı bir bilgi ne demektir? Bir bilinç tarafından kavranmadığında bilgi hâlâ var mıdır? Eğer biz zihnimizle algılayamıyorsak bu bilgi kimin zihnindedir? Tanrı’nın mı? Ve bütün bunları metafiziğe girmeden nasıl açıklayabiliriz?
Kant, fenomen varsa onun bir kaynağı olması gerektiğini söyler ve numeni epistemolojik değil, ontolojik bir zorunluluk olarak düşünür. Ama metafiziği dışarıda bırakmak için ortaya konan bu kavram, sonunda yine metafizik sorular doğurur. Hiçbir zaman bilemeyeceğimiz bir şeyi tanımlamaya neden ihtiyaç duyduğumuz sorusu da buradan çıkar. Bu da Kant’ın temel çelişkilerden biri bence.
Elbette Saf Aklın Eleştirisi bu kadarla sınırlı bir kitap değil. Ama onu biraz olsun anlayabilmek için, farklı çevirilerden tekrar tekrar okumak gerektiği çok açık.
Tamamını anlayamadığını kabul etmek insanın canını sıksa da anlamak için çaba harcayacağın bir şey bulmak heyecan verici.
·
102 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.