“Bir devrim, geçmişi yok ettiğini iddia ediyorsa, aslında onu hâlâ sırtında taşıyor demektir.”
Eski Rejim ve Devrim, Alexis de Tocqueville’in yalnızca Fransız Devrimi’ni açıklamaya çalıştığı bir tarih kitabı değildir; aynı zamanda devrim fikrinin, sanıldığı gibi ani ve mutlak bir kopuş değil, uzun bir sürekliliğin ürünü olduğunu gösteren derin bir zihinsel çözümlemedir. Tocqueville bu eserinde, devrimin eski rejimi tamamen yıkmadığını; aksine onun birçok yapısını, alışkanlığını ve zihniyetini devralarak yeni bir biçimde sürdürdüğünü savunur. Bu yönüyle kitap, devrimi yücelten romantik anlatılara karşı güçlü bir eleştiri niteliği taşır.
Tocqueville’e göre Fransız Devrimi’nin asıl hedefi aristokrasi değil, eşitsizliktir. Ancak ironik olan şudur: Devrimden önce aristokrasi zaten siyasal gücünü büyük ölçüde kaybetmiş, yalnızca ayrıcalıklarını koruyan bir sınıfa dönüşmüştür. Soylular yönetmez, ama ayrıcalıklıdır; halk ise ne yönetir ne de ayrıcalıklıdır. Bu durum, aristokrasiye karşı duyulan öfkeyi artırmış ve devrimi kaçınılmaz hale getirmiştir. Yani devrim, güçlü bir aristokrasiye karşı değil, işlevsiz ama sembolik olarak varlığını sürdüren bir sınıfa karşı yapılmıştır.
Kitabın en çarpıcı tezlerinden biri, merkeziyetçiliğin devrimle ortaya çıkmadığıdır. Tocqueville, Fransa’da devletin aşırı merkezileşmesinin kökenini eski rejime dayandırır. Krallık, yerel yönetimleri zayıflatmış, halkı siyasal sorumluluktan uzaklaştırmış ve her şeyi merkezden yönetmeye alışmıştır. Devrim bu yapıyı yıkmak yerine daha da güçlendirmiştir. Böylece özgürlük adına yapılan bir devrim, güçlü ve merkezi bir devlet yaratmıştır. Bu durum, devrimlerin her zaman özgürlükle sonuçlanmadığını gösteren önemli bir uyarıdır.
Tocqueville ayrıca halkın devrime katılım biçimini de eleştirir. Eski rejimde halk, uzun süre siyasal hayattan dışlanmış, yalnızca vergi veren ve itaat eden bir kitleye dönüştürülmüştür. Bu pasiflik, devrim anında yerini ani ve kontrolsüz bir siyasal patlamaya bırakmıştır. Halk, yönetime katılmayı öğrenmeden iktidarı talep etmiş; bu da devrimin sert, radikal ve zaman zaman yıkıcı bir karakter kazanmasına yol açmıştır. Tocqueville burada dolaylı olarak şunu söyler: Özgürlük bir anda öğrenilmez; uzun bir siyasal deneyim gerektirir.
Eserde dikkat çeken bir başka nokta, eşitlik arzusunun özgürlükten daha güçlü bir motivasyon olarak sunulmasıdır. Tocqueville’e göre insanlar, özgür olmaktan çok eşit olmaya razıdır. Bu nedenle devrim, bireysel özgürlükleri genişletmekten ziyade herkesi aynı otoriteye tabi kılan bir düzen kurmuştur. Bu eşitlikçi ama otoriter yapı, modern devletlerin temel çelişkisini de ortaya koyar: Eşitlik adına özgürlüğün feda edilmesi.
Sonuç olarak Eski Rejim ve Devrim, devrimleri yalnızca bir “yıkım” olarak değil, geçmişten taşınan alışkanlıkların yeni bir biçimi olarak ele alan son derece güçlü bir eserdir. Tocqueville, devrimin eski rejimi ortadan kaldırmadığını; onu dönüştürerek devam ettirdiğini gösterir. Bu bakış açısı, yalnızca Fransız Devrimi’ni değil, tüm modern devrimleri anlamak için de anahtar niteliğindedir. Kitap, okuyucuya şu temel soruyu sordurur: Gerçek devrim, iktidarın el değiştirmesi midir, yoksa zihniyetin dönüşmesi mi? Tocqueville’in cevabı nettir: Zihniyet değişmeden yapılan her devrim, eski rejimin gölgesinde kalmaya mahkûmdur.
·
28 Gösterim
Yorumlar
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.