İçsel Yasaya SadakatDuygu ve Düşünce
Anladıklarımı karalamak farz oldu ve tuşlara basmak icap etti diyerek kendimce birkaç şey belirtmeye başlamak isterim ki Jane Austen’ın Mansfield Park’ı, çoğu zaman yazarın diğer romanlarının gölgesinde kalıyor; ne Pride and Prejudice’in parlak zekâsı ne de Sense and Sensibility’nin duygusal çatışmaları burada ön planda. Fakat bu roman, sezdiğim kadarıyla, Austen külliyatının en içe dönük, en ahlâkî ve en felsefî metni. Mansfield Park, yüksek sesle konuşmuyor, mırıldanıyor. Ama bu mırıltı, vicdanın sesi. Fanny Price, klasik anlamda ‘çekici’ bir Austen kahramanı değil. O ne espritüel Elizabeth Bennet ne de romantik Marianne Dashwood. Fanny’nin gücü dışavurumcu değil, içkin. Onun karakteri, benim de sıkça önem verdiğim bir kavram olan ahlâkın gösterisiz ama sarsılmaz varlığı etrafında şekilleniyor. Fanny, Mansfield Park’ın içinde yaşayan ama ona tam olarak ait olmayan biri. Bu aidiyetsizlik, onu edilgen değil, aksine ahlâkî olarak uyanık kılıyor. Herkesin kolayca uyum sağladığı şeylere karşı onun iç dünyasında bir direnç var. Bu direnç bağırmıyor; susuyor ve tam da bu suskunluk, romanın etik merkezini oluşturuyor. Burada Austen neredeyse Kantçı bir ahlâk anlayışına yaklaşıyor: Fanny doğru olanı, sonuçları için değil, doğru olduğu için yapıyor.
Henry Crawford’ın cazibesine karşı duruşu, romantik bir ‘tercih’ten çok, vicdanın emri adeta. Ayrıca Mansfield Park yalnızca bir malikâne değil; ahlâkî bir düzenin temsilidir de. Ancak bu düzen, dışarıdan bakıldığında kusursuz gibi görünse de içeriden çatlamakta. Sir Thomas’ın otoritesi, evin düzeni, sosyal hiyerarşi—hepsi görünürde sağlam. Fakat bu düzenin altında bastırılmış arzular, ikiyüzlülükler ve ahlâkî gevşemeler var. Bu noktada roman, gotik ve felsefî metinlerde sevdiğim o gerilimi: düzen ile hakikat arasındaki çatlak’ı taşıyor. Tiyatro sahnesi (Lovers’ Vows) bu çatlağın simgesi. Oyun, masum bir eğlence gibi sunuluyor fakat aslında ahlâkî sınırların bulanıklaştığı, rollerin tehlikeli biçimde karıştığı bir alan. Fanny’nin bu oyuna karşı duyduğu rahatsızlık, onun ‘dar görüşlülüğü’ değil, etik sezgisi. Henry ve Mary Crawford karakterleri, Austen’ın belki de en ilginç ahlâkî figürleri. Onlar kötü değil hatta çekiciler. Ama tam da bu yüzden tehlikeliler. Arzuyu estetikle, zekâyı ahlâkla karıştırıyorlar. Dolayısıyla burada Austen çok ince bir felsefî soruya yönlendiriyor beni: “Bir insan ne kadar parlak olursa olsun, ahlâkî bir merkezden yoksunsa özgür müdür?”. Fanny’nin Henry Crawford’a ‘hayır’ deyişi, oldukça önem verdiğim bir temayı: kadının kendi iç yasasına sadakati’ni ortaya koyuyor mesela. Bu bir pasiflik değil sessiz bir egemenlik. Mansfield Park, aşkı idealleştiren bir roman değil. Aşk burada bir ödül değil, bir sonuç—ahlâkî olgunluğun sonucu.
Diğer taraftan, Edmund ve Fanny’nin birlikteliği, romantik coşkudan çok, etik bir uyumun ifadesi olarak işlenmiş. Bu yüzden roman, modern okur için ‘soğuk’ görünebilir ama benim dünyamda bu soğukluk, derinliktir. Bu roman bana şunu fısıldadı: Gerçek sevgi, kendini inkâr etmeyen bir vicdanla mümkündür. Şahsen, Mansfield Park, gürültülü duyguların değil, iç disiplinin ve ahlâkî farkındalığın romanı. Benim edebiyatta ve felsefede aradığım o şey—iç ses, varoluşsal dürüstlük, gösterişsiz ama derin bir etik duruş—bu romanda saklıdır diyebilirim. Austen burada sanki bize şunu söylüyor gibidir: Dünyayı değiştirenler her zaman en çok konuşanlar değil, en çok düşünenlerdir.
·
33 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.