Daniel Keyes’in Algernon’a Çiçekler adlı romanı, ilk bakışta bireysel zekâ, deneysel bilim ve trajedi üzerine kurulmuş gibi görünse de, sosyolojik açıdan çok daha geniş bir alana temas eder. Roman; toplumun “normal”, “zeki”, “değerli”, “işe yarar” ve “insan” saydığı bireyi nasıl tanımladığını çok çarpıcı biçimde sorgular.
Romanın merkezinde Charlie Gordon vardır. Charlie’nin zihinsel kapasitesinin ameliyatla artırılması, sadece bireysel bir değişim değildir; aynı zamanda toplumun ona bakışını da değiştirir. Bu yönüyle eser, bize şu temel soruyu sordurur: Toplum bir insanı olduğu haliyle mi kabul eder, yoksa onu ancak belli ölçütlere uyduğu zaman mı değerli görür?
Charlie’nin dönüşümü, toplumun engellilik, zekâ, başarı, dışlanma ve saygınlık konularındaki gizli hiyerarşilerini görünür hale getirir.
Romanın en güçlü sosyolojik damarlarından biri, zekânın toplumsal statüye dönüştürülmesi meselesidir. Charlie ameliyat öncesinde küçümsenen, alay edilen, korunuyormuş gibi yapılarak aşağılanan biridir. Ameliyat sonrası ise aynı toplum onu daha “değerli” görmeye başlar.
Burada roman şunu açığa çıkarır: Toplum, insan değerini çoğu zaman ahlaki ya da insani ölçülerle değil, bilişsel performansla belirler “Akıllı olmak”, yalnızca bireysel bir özellik değil, aynı zamanda toplumsal sermaye haline gelir. Zihinsel kapasitesi düşük görülen bireyler, çoğu zaman tam özne olarak değil, eksik insan olarak değerlendirilir.
Charlie’nin yaşadığı deneyim, sosyolojide damgalanma (stigma) kavramıyla çok yakından ilişkilidir. Toplum, farklı olan bireyi yalnızca “farklı” görmez; ona bir etiket yapıştırır. Charlie ameliyat öncesinde çevresi tarafından çoğu zaman “saf”, “yetersiz”, “komik” biri olarak kodlanır.
Bu durum birkaç açıdan önemlidir: Charlie’ye yönelik sözde şefkat, gerçek eşitlik içermez. İnsanlar onunla arkadaşlık kuruyor gibi görünür; ama çoğu zaman onu eğlence nesnesine indirger. Onun duyguları, iradesi ve onuru yeterince dikkate alınmaz.
Yani roman, engelli bireylere yönelik açık düşmanlıktan çok, daha sinsi bir şeyi gösterir: paternalist aşağılama. Bu, “iyilik yapıyor gibi görünerek küçümseme” biçimidir. Sosyolojik olarak bu, dışlamanın en görünmez ama en yaygın biçimlerinden biridir.
Charlie’nin ameliyatı aslında bir tedavi kadar bir normale yaklaştırma projesidir. Toplum, onu olduğu haliyle kabul etmek yerine dönüştürmek ister. Bu, modern toplumun tipik refleksidir: farklı olanı anlamak yerine onu normlara uygun hale getirmek. Bu açıdan roman, şu gerilimi taşır: Sorun Charlie’nin farklılığı mı, yoksa toplumun farklılığa tahammülsüzlüğü mü?
Charlie zekâ kazandıkça sadece bilgi edinmez; aynı zamanda geçmişte maruz kaldığı aşağılanmaları da fark etmeye başlar. Bu fark ediş, onun topluma daha iyi entegre olmasını sağlamaz; tersine onu daha da yalnızlaştırır.
Bu çok önemli bir sosyolojik noktadır. Çünkü bazen:Toplumsal bilinç arttıkça aidiyet azalır.
Charlie başlangıçta dışlanıyordu ama bunun farkındalığı sınırlıydı. Sonra hem kendisini hem çevresini daha iyi okudukça, insanların ikiyüzlülüğünü, çıkarcılığını ve yüzeysel ilişkilerini daha net görür. Böylece şu trajik durum ortaya çıkar: Önceden “aşağıda” olduğu için dışlanıyordu. Sonra “çok yukarıda” olduğu için yine dışlanıyor.
Yani toplum, yalnızca eksik gördüğünü değil, fazla farklı gördüğünü de dışarı iter.
Algernon’a Çiçekler, görünüşte ilerlemeci ama özünde acımasız bir toplum modelini eleştirir. Bu toplumda: üretkenlik değerlidir, zekâ prestijlidir, normallik ödüllendirilir, kırılganlık ise ya gizlenir ya da küçümsenir.
Dolayısıyla roman, sadece bir bireyin trajedisi değil; modern toplumun insanı ölçülebilir performansa indirgeyen mantığının eleştirisidir.
Charlie Gordon’un hikâyesi bize şunu söyler:
Bir toplumun gerçek ahlakı, en güçlüye nasıl davrandığında değil; en kırılgan olanı ne kadar insan yerine koyduğunda ortaya çıkar.
·
14 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.