Arayışın Anlamı
Anlam Arayışında Otantik Bir Rehber
Türk psikoloji ve akademi dünyasının tartışmasız en kıymetli isimlerinden biri olan merhum Doğan Cüceloğlu’nun "Var mısın?" adlı eseri, raflardaki yüzeysel kişisel gelişim furyasından keskin çizgilerle ayrılan, tam anlamıyla varoluşsal bir başyapıt. Varoluşsal sorgulamaların içinde boğulanlardan biri olarak elimin değil aklımın seçtiği bir eser. Bir psikolog olarak Cüceloğlu’nun en büyük dehası; karmaşık zihinsel süreçleri, nöropsikolojik mekanizmaları ve derin sosyolojik dinamikleri, kendi kültürümüzün kodlarıyla harmanlayarak son derece duru bir dille aktarabilmesinde saklı. Bireyi anlatırken, toplumunu unutmamasında ve kendi toplumuna bu kadar hakim olabilmesinde gizli. O, Batı'nın analitik psikolojisi ile Anadolu'nun irfanını aynı potada eritebilen nadir bilgelerdendi.
Kitap, okuyucuyu pasif bir alıcı konumundan çıkarıp, Sokratik bir sorgulama yöntemiyle kendi içine, "otantik benliğine" doğru cesaret isteyen bir yolculuğa çıkarıyor. Sokratik diyorum, çünkü eserde en çok kullanılan noktalama işaretlerinden biri soru işareti. Sokrates de pek severdi soruyu soruyla sorup, soruyla cevap vermeyi. Eseri felsefi, psikolojik ve sosyolojik bir mercekten çok boyutlu incelediğimizde, alt metninde çok güçlü kuramsal temellerin yattığını görüyoruz.
Kendini Gerçekleştirme ve Varoluşçu Psikoloji
Cüceloğlu, kitap boyunca insanın anlam arayışını merkeze alırken aslında Viktor Frankl'ın Logoterapi ekolüne de zarif selamlar gönderiyor. Kendisi ülkemizde en çok "İnsanın Anlam Arayışı" isimli eseriyle akıllara kazındı. Frankl'ın "kendi anlamını bulma" vurgusu, Cüceloğlu'nun satır aralarında adeta yeniden canlanıyor. Bireyin kendi hayatının sorumluluğunu alması, Jean-Paul Sartre’ın varoluşçu felsefesindeki "insanın kendi özünü kendi eylemleriyle yaratması" fikriyle doğrudan örtüşüyor. Zaten bir yerde varoluş, yokoluş geçiyorsa Sartre bacadan giriyor, kaçışımız yok. Kitapta sıkça işlenen "farkındalık" ve "niyet" kavramları, Martin Heidegger'in Dasein (orada-olmak) konseptini çağrıştırarak, bireyin dünyaya "fırlatılmışlık" halinden çıkıp aktif, bilinçli ve eylemsel bir varoluşa geçişini simgeliyor.
Toplumsal Tahakküm ve Bireyleşme Süreci
Eserin en çarpıcı yanlarından biri de sosyolojik boyutu. Cüceloğlu, Carl Jung'un Bireyleşme (Individuation) sürecini, Türk toplumunun kolektivist yapısı üzerinden okuyor. Aile, okul ve çevre üçgeninde şekillenen "elalem ne der" baskısının, bireyin Personasını (toplumsal maskesini) nasıl kalınlaştırdığını ve onu kendi gerçeğinden nasıl kopardığını sarsıcı bir netlikle anlatıyor. Bir diğer ismimiz "Elalem ne der?" ülkesi olduğu için bu personalar çok rastladığımız idealar. Bu durum, Emile Durkheim'ın toplumsal baskı ve birey üzerindeki otorite kavramlarıyla dirsek teması kurarken; Cüceloğlu okuruna, toplumsal beklentilerin (sosyal konformizmin) ötesine geçip kendi otantik sesini bulma çağrısı yapıyor.
İçsel Çocuk ve Koşulsuz Olumlu Kabul
Psikolojik bağlamda kitabın en vurucu yanlarından bir diğeri, Carl Rogers'ın hümanistik psikolojideki "koşulsuz olumlu kabul" (unconditional positive regard) ilkesini bireyin kendi kendisine, yani iç dünyasına uygulaması gerektiği yönündeki vurgusu. Cüceloğlu, savunma mekanizmalarımızı (defense mechanisms), bilişsel çelişkilerimizi (cognitive dissonance) ve algısal çarpıtmalarımızı şefkatli bir dille deşifre ederken, okuyucuyu içsel çocuk (inner child) ile yüzleşmeye davet ediyor. Kendisinin "İçimizdeki Çocuk" adlı yapıtı Doğan hocamla tanıştığım ilk yapıtıydı. Belki de bu yüzden dönüp dolaşıp içsel çocuk kavramında buluştum. Travmaların ve öğrenilmiş çaresizliklerin (learned helplessness) altında ezilen o saf benliğe ulaşmanın, ruhsal sağaltımın (katarsis) ve psikolojik sağlamlığın (resilience) ilk adımı olduğunu bilimsel bir temele oturtarak harika bir biçimde özetliyor.
Sonuç ve Değerlendirme
Doğan Cüceloğlu, sadece teorik bilgiye boğulmuş bir akademisyen değil; toplumun ruhsal haritasını, sosyolojik fay hatlarını ve insanın evrensel acılarını çok iyi okuyabilen büyük bir psikologdu. "Var mısın?", yaşamın getirdiği krizlere karşı Stoacı bir metanet geliştirmeyi ve en önemlisi "hayatın hakkını vererek yaşamayı" öğreten, her dönem geçerliliğini koruyacak bir başucu kitabı.
Eğer kendi hayatınızın direksiyonuna geçmeye, Jungvari Gölge (Shadow) yanlarınızla yüzleşmeye ve kendi varoluşunuzun mimarı olmaya cesaretiniz varsa, bu kitap size yoldaşlık edecek en güçlü rehberlerden biri. Okurken yer yer duraksayıp zihinsel bir detoks yapma ihtiyacı hissedeceksiniz.
Benim bu muazzam esere, içerdiği derin psikolojik ve felsefi tahlillere, ve Cüceloğlu'nun o eşsiz, kucaklayıcı psikolog kimliğine puanım tereddütsüz 9/10.
Naçizane bir okurdan naçizane bir not: Varoluşsal sorgulamalardan kaçamayacak kadar varız bu hayatta. İyisi mi, kaçmayı sorgulayarak daha da var olalım...
İnsanın Anlam Arayışı'nı da okuyup, rafta bu eserin yanına yerleştirebilirsiniz.
Ben de varım :)
·
47 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.