Philip H. Stoddard’ın 1963’te tamamladığı bu doktora tezi, Teşkilat-ı Mahsusa üzerine yapılan ilk akademik çalışma kabul ediliyor. Yazar 1957’de Türkiye’ye gelip o dönem hayatta olan eski teşkilat üyeleriyle, özellikle de Eşref Kuşçubaşı ile görüşerek işe başlamış. Stoddard bu isimleri imparatorluk dağılırken vatanı ayakta tutmaya çalışan vatansever subaylar olarak görüyor ve bu kişilerin hikayelerini anlatmaya çok istekli olduklarını söylüyor. Yazar, Genelkurmay’ın 50 yıl kuralına takıldığı için Osmanlı arşivlerini kullanamamış, askeri belgelere ya da resmi yazışmalara ulaşamamış. Bu yüzden daha çok hatıratlara, anılara ve birebir yüz yüze görüşmelere yer vermiş, yani ikincil kaynaklar üzerinden gitmiş.
Size kitabın şöyle bir özetini yapayım; Teşkilat-ı Mahsusa yerli bir oluşum olsa da batılı tarzda örgütlenmiş gizli bir yapı. Hücre sistemi, gizli finansman ve özel eğitimlerle operasyonlar yürütüyorlar. Örgüt ideolojik olarak panislamizm, osmanlıcılık ve pantürkçülük fikirlerinden besleniyor; Cihad-ı Ekber ilanıyla müslümanları savaşa çekmeye ve itilaf devletlerine karşı sömürgelerde ayaklanmalar çıkarmaya çalışıyor. Kitapta anlatıldığına göre örgüt Enver Paşa’ya sadık, sadece onun bilgisi dahilinde hareket eden ve devleti kurtarmak isteyen vatansever subaylardan oluşuyor. Faaliyet alanları ise İran’dan Cezayir’e, Mısır’dan Hindistan’a kadar uzanan çok geniş bir coğrafya. Ancak yerel milliyetçilik hareketlerinin biraz hafife alındığı ve İngiltere ile Fransa’nın bu dini çağrıyı kırmak için yaptığı karşı propagandalar da kitapta anlatılıyor.
Bu çalışma öncü olsa da bugün artık epey eleştirilen tarafları var. Yazar arşivleri kullanamadığı için daha çok kişisel anlatımlara ve yüz yüze görüşmelere dayanmış, bu da bazı olayların efsaneleşmesine ve rollerin abartılmasına yol açmış. Mesela teşkilat kitapta çok merkezi ve devasa bir güç gibi anlatılıyor ama günümüze yakın tarihli çalışmalara göre aslında daha dağınık ve geçici gruplarla çalışan bir yapısı varmış. Özellikle Eşref Kuşçubaşı’nın rolü çok devleştirilmiş oysa kendisi sadece sahadaki isimlerden biri. Bir de örgütün Enver Paşa’nın şahsi ordusu ya da kişisel birliği gibi gösterilmesi eleştiriliyor; çünkü yeni kaynaklar, açılan Osmanlı arşivleri, askeri belgeler ve diplomatik yazışmalar örgütün doğrudan Harbiye Nezareti’ne bağlı resmi ve gizli bir devlet kurumu olduğunu gösteriyor.
Sonuçta bu kitap ilk ve öncü olması bakımından değerli, yarı akademik, yarı macera anlatısı gibi yazılmış olduğundan akıcı okuması zevkli ve kolay ama günümüzde geçerliliğini yitirmiş, pek güvenilir bir kaynak değil. Artık günümüzde Osmanlı arşivlerine, askeri belgelere ve diplomatik yazışmalara ulaşılabildiği için bu tür ikincil kaynakları aradaki farkı bilerek ve eleştirel bir gözle okumak gerekiyor.
·
32 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.