Bellamy'nin Ütopyası: Düzen mi, Distopya mı?Düşünce
Edward Bellamy’nin 1888 yılında kaleme aldığı Geriye Bakış (Looking Backward: 2000–1887), ilk bakışta Geç Viktorya Dönemi Amerikasının sınıfsal anksiyetelerine ve vahşi kapitalist üretim ilişkilerine getirilmiş safi bir alternatif düzen tasarımı gibi görünse de, alt metinlerinde barındırdığı ideolojik aygıtlar bakımından oldukça katmanlı bir felsefi/sosyolojik manifestodur. Julian West’in hipnotik bir uykuyla 19. yüzyılın rekabetçi kaosundan koparılıp 2000 yılının pürüzsüz Boston’ına uyandırılması, sadece edebi bir zaman yolculuğu teması değil; aynı zamanda Batı düşüncesinin aydınlanmacı, ilerlemeci ve pozitivist tarih anlayışının kurgusal bir doruk noktasıdır. Bellamy, endüstrileşmenin yarattığı toplumsal anomiyi ve yabancılaşmayı sağaltmak adına, seküler bir kurtuluş miti (eskatoloji) inşa eder. Ancak bu mit, insanlığı özgürleştirmekten ziyade, rasyonel bir makinenin kusursuz işleyen dişlileri haline getirmeyi amaçlayan teknokratik bir kolektivizmin provası niteliğindedir.
Romanda sunulan ve tüm toplumsal yapıyı dikey bir hiyerarşiyle organize eden "Endüstriyel Ordu" kavramı, Foucaultcu bir perspektifle ele alındığında, biyo-politik bir disiplin toplumunun en steril modellemesidir. Bellamy, serbest piyasanın yarattığı sömürüyü ve yıkıcı rekabeti ortadan kaldırırken, üretimin, dağıtımın ve hatta beşeri emeğin tamamen devletleştirildiği (Büyük Tröst) bir sistem kurar. Buradaki ironik ve demagojik kırılma tam olarak bu noktada başlar: Yazar, mülkiyet ilişkilerini radikal bir biçimde dönüştürerek kapitalizmi tasfiye ettiğini iddia etse de, aslında kapitalizmin en temel fetişi olan "endüstriyel verimlilik, büyüme ve makineleşme" mantığını mutlaklaştırır. Ortaya çıkan yapı, ortodoks bir sosyalizmden ziyade, devletin tek ve mutlak işveren haline geldiği, bürokratik aygıtların kutsandığı bir Erken Devlet Kapitalizmi varyasyonudur. Birey, tüketim pazarında kuponlar ve merkezi dağıtım merkezleri aracılığıyla sahte bir refah ve konforla ödüllendirilirken; üretim mekanizmasında tamamen öznesizleştirilir, militarize edilir ve homojen bir girdiye dönüştürülür.
Metnin satır aralarına sızan örtük emperyalist ve sömürgeci kodlar ise sistemin evrensellik iddiasının arkasındaki Batı merkezli, beyaz ve kentli elitizmi ele verir. Bellamy’nin ütopyası, insan doğasının tüm tarihsel çatışmalardan, kültürel çeşitlilikten, yerel ritüellerden ve mikro direnç odaklarından arındırıldığı steril bir laboratuvardır. Paranın, suçun ve yoksulluğun yok edildiği bu yeni dünyada, paradoksallık odur ki, insanı özne kılan kültürel evrim ve tarihsel diyalektik de durmuştur; çünkü evrilecek, üzerine tartışılacak toplumsal bir gerilim kalmamıştır. Herkesin aynı merkezi müzikleri dinlediği, aynı standart mağazalardan beslendiği bu evren, küreselleşmenin ve kültürel hegemonyanın erken dönem tek tipleştirme projesidir.
Aslolan mesaj ve metnin bizlere fısıldadığı nihai hakikat şudur: Bellamy, insanlığı açlıktan, sefaletten ve adaletsizlikten kurtarmanın yegane yolunu, onun mutlak özgürlüğünden, biricikliğinden ve kaotik bireyselliğinden feragat etmesinde bulur. Eser, adalet ve eşitlik retoriğinin arkasında, "düzen, mutlak kontrol ve total rasyonalite" kavramlarını tanrılaştırır. İnsanlığın nihai saadetini ahlaki ya da tinsel bir aydınlanmada değil, sistemin kusursuz işleyen lojistik ve bürokratik başarısında arayan, vizyoner olduğu kadar distopik riskler de barındıran sarsıcı bir erken dönem başyapıtı. Zaman ayırmaya, okumaya değer bir eser. Zevkli okumalar!
·
23 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.