Bulgaristan Mustafa Kemal'in hareketli hayatında ileriye dönük birçok projesini biçimlendirdiği, toplumsal, siyasal, kültürel modernleşme olayını yakın örnekleriyle izlediği bir labaratuvar olmuştur.
Balkanlar bizim için bir acıdır: nüfusumuzun şu anda bile üçte biri Roma kökenlidir. Birçok insanımızın ecdadı buralarda gömülü olabilir ama büyük büyük dedeleri oralarda gömülüdür. Şimdilerde zenginlik ve entelektüel merakın artışı ile birlikte, bölgeye tekrar yurdumuzmuş gibi bir bakış başlamıştı. Şüphesiz insanlar tarihi, geçmişi bilmek zorundadırlar.
Her halükarda, Balkan harflerindeki en büyük sorumsuzluğun, komutanların çok küçük rütbeye kadar siyasete bulaşmasından kaynaklandığı tekrarlanmıştır. Doğrudur.
II. Abdülhamid gençliğinde de bir kenarda durup gözlem yapmasını bilirdi; para piyasalarını takip ediyordu, bilgi getirecek insanları tanıyordu. Batı müziğini Alaturka'dan daha çok severdi ama Türk müziğine toplum önünde gereken saygı ve teşviki göstermiştir. Yıldız Saray Tiyatrosu'nda operat temsilleri yanında tiyatro oyunları da sahnelenirdi. Hayret edilecek bir durum; Friedrich Schiller'in "Haydutlar" oyununu çok beğenmesidir. Malum bu oyun Schiller'in zamanında birçok Alman dükalığında
sansürlüydü.
Mehmet Ali Paşa aslında Mısır'a ve Britanya'ya bir nimettir ve kendisinin teşkil ettiği bir ömre sahip olmuştur ve İngiltere'nin korkunç hakimiyetine rağmen Hindistan yolunun korunması babında Mısır'ın hayatı açısından çok önemli bir devir başlatmıştır.