Akıl Tutulması

8,0/10  (7 Oy) · 
18 okunma  · 
3 beğeni  · 
1.029 gösterim
Akıl Tutulması, Frankfurt Toplumsal Araştırma Enstitüsü'nün ve kurucusu Max Horkheimer'in (1895-1973) temel yapıtlarındandır. Kitap, yazarın ülkesini terketmek zorunda kaldığı İkinci Dünya Savaşı yıllarında, ABD'de, Avrupa felsefe geleneğine yabancı Amerikalı okurların düzeyi göz önünde tutularak ve İngilizce olarak yazılmıştır. Belki de bu yüzden, 'zorluğuyla' ünlü Frankfurt Okulu kuramcılarının en açık, en 'kolay' metinlerinden biridir.
Horkheimer, Akıl Tutulması'nda ABD kültürünün egemen felsefesi olan pragmatizmi ve onun temelinde yatan pozitivizmi eleştirirken, Frankfurt Okulu'nun belli başlı temalarını da gündeme getirmektedir. Kitapta, Batı düşüncesinde Akıl kavramının tarihi, önce hurafeye dönüşmesi tartışılmaktadır. Aydınlanmanın mitos içindeki kökenleri ve giderek yeni bir mitoloji haline gelişi, insanın doğa üzerindeki egemenliğinin tahripkar boyutu, Faşizmin Batı Aklının tarihi içindeki yeri, bireyciliğin sonucunda bireyin ölümü, işçi hareketinin imkanları ve direnme gücü -bunlar, Horkheimer'in bir toptan yıkım döneminin getirdiği perspektif açısından gözden geçirdiği temel sorunlardır.
  • Baskı Tarihi:
    Mayıs 1986
  • Sayfa Sayısı:
    197
  • ISBN:
    9789753421898
  • Orijinal Adı:
    The Eclipse Of Reason
  • Çeviri:
    Orhan Koçak
  • Yayınevi:
    Metis Yayınları
  • Kitabın Türü:

İlk insan topluluklarından bu yana akıl en üstün olgu olarak kabul edilir. Yazarımız da kitabına bu olgunun tanımıyla başlıyor. Akıl nedir? Düşüncelerin temelindeki bir kavram mıdır? İnsanoğluna sürekli fayda sağlayan bir yardımcı mıdır? Her akıllıca hareket yararlı mıdır ya da bir düşüncenin ya da eylemin akıllıca olup olmadığına nasıl karar verebiliriz?

Yüzyıllar boyu insanlık aklını kullanarak yaşamını anlamlandırmıştır. Doğa filozoflarından başlayan bu anlamlandırma günümüze kadar evrilerek sürmüştür. Platon'un aklı nesnelleştirmesi ve Aristotales'in bu nesnelliği daha da derinleştirmesi sonucu tek bir akıl modeli oluşmuş. Bu akla göre yönetilen toplumlar ve devletler genel yasaları çıkarmıştır. Herkesin bu yasalara tabi oluşu değişmez bir idari yapının temellerini atmış ve insanlık modern köleliğe doğru yol almaya başlamıştır.

Toplum felsefesi Kant ile başlamış insan-toplum arasındaki ilişki irdelenmiştir. Bu irdeleme çıkmazı Hegel ile bir nebze çözüme ulaşmıştır. Tarihsel diyalektik sayesinde tin ile nesne arasında bir bağlantı sağlanmıştır. Kant ile başlayan süreçte insanoğlu aklı yeniden sorgulamaya başlayarak öznel aklın temellerini atmış. Öznel akıl doğayı ampirik bulgularla çözmeye çalışmış, bunun sonucu oluşan bilim nesnel aklı alt etmiştir. Spiritüel ve teolojik olgular bu yenilgiye karşı pragmatizmi ortaya atmış, mistik olanı ampirik yöntemlerle çözmeye çalışmıştır. Yüzyıllar boyu nesnel akıl ile yönetilen toplumlar bu anlamsız çabayı sahiplenmiş ve böylece bilim zamanla yerini tekrar dogmatik bulgulara bırakmaya başlamıştır. İşte sizlere kısaca aklın hiçten başlayıp hiç ile biten en kısa serüveni. Bumerang misali başlangıç noktasına geri dönen bir akıl...

Horkheimer kitabında, aklın izlediği bu yolu derinlemesine incelemiş. Kitabın arkasında kolay bir kitap yazmasına rağmen oldukça ağır olan bu eserin her bir cümlesi sindirilerek okunmalı. Aklın ideolojilere göre gelişimini okumak, okura oldukça yarar sağlayacaktır.

Biraz da bireysellikten bahsetmek istiyorum. Sokrates ile başlayan bireysellik zamanla kendini toplumsallığa bırakmıştır. Önceleri akla hizmet eden toplum ise zamanla maddeci bir hal almış ve para denilen şey en büyük zenginlik sayılmıştır. Bu zenginliği elinde bulunduran azınlık çoğunluğun emeğini sömürmeye başlamıştır. Toplumlar küçükken emeği sömürülen bu çoğunluk, azınlığa karşı koyabilirken, toplumların kalabalıklaşması sonucu bu direnç zamanla azalmış ve karşı duruş imkansız bir hal almaya başlamıştır. Şu anda kapitalist düzene karşı toplumların anlamsız çabası bu yüzden başarısız bir hal alıyor. İşçiler arasındaki kopukluk ve kapitaliste olan bağımlılığın artışı başarısızlıktaki en büyük etken. Horkheimer'in bu konu hakkındaki görüşleri oldukça geniş ve faydalı.

Orhan Koçak'ın yaklaşık 60 sayfalık doyurucu önsözü ise Horkheimer ve Frankfurt Okulu hakkında geniş bilgiler içeriyor. Eserin öncesinde, dönem düşünürleri ve Horkheimer'ın geçirdiği evrimi okumak oldukça keyifliydi.

Horkheimer tin ile nesne arasındaki bağın hiçbir zaman kopmayacağını söylüyor. Birini diğerinden ayırmak en büyük hata olur, sadece maddeci ya da ideacı olmak başlı başına hatadır diyor. Maddeci bir geçmişe sahip bir komünistten oldukça cüretkar cümleler...

Son kısımda ise Horkheimer felsefeden bahsediyor. Felsefenin hayatımızda ne işe yarayacağını söylüyor. Akıl ile felsefenin ortaklığından söz ederek kitabı şu şekilde bitiriyor; "Eğer aydınlanma ve düşünsel ilerlemeden anladığımız insanın uğursuz güçlerle, cinler ve perilerle, değişmez yazgıyla ilgili boş inanlardan kurtulmasıysa, kısaca korkudan kurtulmasıysa, o zaman bugün akıl denilen şeyin yadsınması da aklın yapabileceği en büyük hizmet olur".

İlkay Şal 
15 Şub 10:23 · Kitabı okudu · Beğendi · 8/10 puan

Frankfurt okuluna giriş yapmak isteyenler için açık bir kaynak.Akılın doğa ve insan kültürleriyle olan değişimi ve ilerleyişi,kendi içindeki bireyselcilik,pozitivist ve felsefe ile olan bağlantıları...

Kitaptan 13 Alıntı

Bugün hayatın tümü artan ölçüde rasyonelleştirilmekte ve planlanmaktadır; aynı şekilde, her bireyin hayatı da, geçmişte özel dünyasını oluşturan en gizli dürtüleri de içinde olmak üzere, rasyonelleştirme ve planlamanın gereklerine uymak durumundadır bugün: bireyin varlığını sürdürmesi için sistemin varolma koşullarına uyması gerekmektedir. Toplumdan kaçacak yeri kalmamıştır.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 129 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 129 - Metis Yayınları)

İnsan, paranoyakça bir hırsla doğayı kendine ait kılmaya çalışmaktan vazgeçtiği anda doğanın dilinin çözülmeye başladığını görebilecekti; bunun işitilmemiş ama yine de anlaşılır bir dil olduğunu da.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 31 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 31 - Metis Yayınları)

Proletarya, üretme gücüyle toplumun öznesidir; ürettikleri ve hedef olduğu sömürüyle de nesnesi.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 23 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 23 - Metis Yayınları)

Faşizmi, akıl ile doğanın şeytani bir sentezi olarak tanımlayabiliriz: felsefenin her zaman düşlediği o kutuplar arası uzlaşmanın tam karşıtı.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 149 - Metin Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 149 - Metin Yayınları)

Felsefe, doğrunun yitirilmeyeceği avunusunu bir yana bırakmalıdır. Metafizikçilerin geveleyip durdukları o uçuruma -kaypak sofizmin uçurumu değil, deliliğin uçurumudur bu- atlayamayan doğru, kendi kesinlik gereğince, eninde sonunda bir totolojiye dönüşür.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 19 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 19 - Metis Yayınları)

İnsanlar, ancak üretime karşı çıkarak, insana yaraşan bir başka üretim düzeni getirebilirler.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 41 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 41 - Metis Yayınları)

Tarihsel doğru, düşüncelerle gerçeğin çarpışmasından, sürtüşmesinden doğar; bir sürtüşmeden çıkan gıcırtı, oluşan doğrunun hep kaçan, hep bizi çağıran atonal sesidir.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 19 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 19 - Metis Yayınları)

Modern bilimin bulguları skolastik düzen kavramıyla ve Aristocu metafizikle artık çok açık bir çelişki içindedir. Bugün hiçbir eğitim sistemi, en gerici bile, kuantum mekaniğine ve görelilik teorisine düşüncenin temel ilkelerini ilgilendirmeyen konular olarak bakamaz.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 105 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 105 - Metis Yayınları)
Tarık Savaş Öpöz 
05 Şub 16:34 · Kitabı okudu · Beğendi · 7/10 puan

Sıradan insan siyasete karışmaktan vazgeçtiği zaman toplum orman kanunlarına geri dönmekte, bu da bireyselliğin son kalıntılarını bile silip süpürmektedir.

Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 150 - Metis Yayınları)Akıl Tutulması, Max Horkheimer (Sayfa 150 - Metis Yayınları)
2 /