Harşit Havzasında Çepniler

·
Okunma
·
Beğeni
·
152
Gösterim
Adı:
Harşit Havzasında Çepniler
Baskı tarihi:
Ocak 2014
Sayfa sayısı:
287
Format:
Karton kapak
ISBN:
9789752678842
Dil:
Türkçe
Ülke:
Türkiye
Yayınevi:
Berikan Yayınları
Günümüzde yerel tarih araştırmaları genele nazaran daha çok ilgi görmektedir. ‘Harşit Havzasında Çepniler' başlıklı çalışmamız coğrafî olarak Doğu Karadeniz Bölümü'ndeki Harşit Nehri vadisinde yer alan başta Kürtün ve Doğankent, yanı sıra Torul ile Tirebolu arasını; Çanakçı, Güce yerleşim yerlerini kapsamaktadır.

Malazgirt Savaşı sonrasında Ortaasya'dan İran güzergâhından geçerek Anadolu'ya yerleşen 24 Oğuz boyundan bir tanesi de Çepnilerdir. Zamanla Anadolu'nun dört bir yanına ve Kuzey Suriye topraklarına yerleşen Çepni Boyunun en etkili ve teşkilatlı olarak yaşadığı yer ise Karadeniz Bölgesidir. XIII. yüzyıldan itibaren Batı ve Orta Karadeniz'e (Sinop, Ordu) yerleşen Çepniler, XIV. yüzyıldan itibaren bugünkü yurtları olan Harşit Havzasına Kürtün merkez olmak üzere yerleşmişlerdir.

Danişmentlilerin siyasî mirasçısı olan Çepniler bölgede Ordu merkezli Bayramlı yada diğer adıyla Hacıemiroğulları Beyliği'ni kurup yaşatmışlardır. Harşit Havzasındaki Çepniler de beyleri vasıtasıyla uzun yıllar yarı bağımsız yaşamış ancak Osmanlıların Akkoyunluları Otlukbeli Savaşı'nda yenmesiyle Osmanlı toprak sistemine dâhil edilmişlerdir.

Devlete müsellem tarzı askerî hizmetlerde bulunan Çepniler buna mukabil vergi yükünden muaf tutulmuşlardır. Harşit Havzasında hayvancılık ve yavaş yavaş artan miktarda tarımla uğraşan Çepniler, yöredeki madenlerde de çalışarak bakır, gümüş ve kömür üretiminde yer almışlardır.
Nüfus olarak sürekli değişik yerlere göç veren Çepniler dinî anlamda hassasiyeti yüksek bir topluluk olarak bilinmiş ve dinî cereyanların birçoğunda yer tutmuşlardır. Bu noktada en çok kuruluşunda payları olan Safevî Devletinin Alevîlik inancından etkilenmişler fakat çoğunluk olarak Sünnî inancını devam ettirmişlerdir.
287 syf.
Laz Mıyız, Çepni Mi?

Bu yazıda, bir değil birkaç yanlışı düzeltmeye çalışacağım. Üniversitedeyken Antalyalı bir sınıf arkadaşım vardı. Bana Samsun’a ilk defa gelip otogarda indiğinde kendisini karşılayan insanların ‘ula uşağum hoş celdin da!’ demesini beklediğini söylemişti. Ona göre Samsun, Laz’dı ve insanlar Karadeniz şivesiyle konuşuyordu. Ancak durum öyle değildi tabii. Hatta durum onun düşündüğü gibi iki kere değildi. Nasıl mı?

Birincisi, zaten Karadeniz şivesiyle konuşanlar ( doğrusu şive değil, ağız olacak.) Laz değil; Doğu Karadenizli Türkler. İkincisi Lazlar bölgede sınırlı bir bölgede yaşayan ve sayıları da fazla olmayan insanlar. Çayeli ile Hopa arasında yaşayan Lazlar, etnik köken olarak farklı bir millet. Lisanları da Türkçe değil, Lazca. Ancak zaman içinde Müslüman oldukları için Türkleşmişler. Yani, bizden pek farklı değiller.

Biz Karadenizlilerin genel özellikleri var. Elbette hepsi herkese uygun değil ama ortalamayı yansıtan şeyler bunlar. Mesela çabuk öfkelenip, çabuk dinmek gibi. Yine mesela gözü kara olmak gibi. Bu özellikler daha da artırılabilir. İşte nedir? Pratik zeka, çalışkanlık, teşkilatçılık, tezcanlılık ve sair. Aksilik, inatçılık, başına buyrukluk, huysuzluk da sayılabilir pekala... Bütün bunları Lazların özellikleriymiş gibi anlatabiliyor bazıları. Halbuki durum hiç de öyle değil çünkü Karadeniz insanının karakteri, huyu, suyu dediğimiz her şey esasında Çepnilere ait özellikler. Peki, kimdir Çepniler?

Çepniler, Oğuzların 24 boyundan birisi. Üçoklar kolunun Gök Han soyuna bağlı bir Türkmen boyu. Selçuklular döneminde Anadolu’ya gelen bu boy iki ana kola ayrılıyor. Bir kolu Balıkesir yöresine giderken ağırlıklı olan kol ise Karadeniz civarını yurt tutuyor kendine. Şimdi buraya dikkat çünkü Çepni’nin kelime manasını verince zaten ‘Karadeniz insanı’ dediğimiz prototip ortaya çıkacak. Çepni, ‘yağu ( düşman ) görse savaşır’ demek. Kaşgarlı Mahmut büyük eseri Divan-ı Lügat’it Türk’te Çepnileri şöyle tanımlamış; asi, atılgan, cesur, mert ve savaşçı…

Çepniler, çok erken tarihlerden itibaren Kastamonu’dan Giresun’a kadar uzanan alana yerleşiyorlar. Sonrasında ise Rize-Trabzon hattına da... O kadar kalabalık bir şekilde geliyorlar ki bu bölgelere, nüfus üstünlüğü doğrudan Türklerin eline geçiyor. Bugün Giresun ve Ordu yöresinin yerli nüfusunun neredeyse tamamı Çepni kökenli Türkmenlerden müteşekkil. Elbette Kafkas ya da Balkan göçleriyle gelen nüfusu saymazsak. Hatta Osmanlı arşivlerinde Giresun için ‘Vilayet-i Çepni’ ifadesinin kullanıldığı söyleniyor.

Bütün bunları anlatmamın sebebi, Karadenizlilikten mülhem hal ve davranışlarımızın Lazlıktan çok Çepnilikle ilgili olduğunun altını çizmek elbette.

Ha, Laz olsak ne değişir? Hiçbir şey. Çünkü biz Karadenizli Türkler olmaktan memnunuz daa…

***

Bu üstteki satırları yanılmıyorsam 2014 yılında yazmıştım. 2018’de ise Süleyman Pekin’in ‘Harşit Havzasında Çepniler’ adlı kitabını okudum. Kitap bir yüksek lisans tezi. Tesadüfen keşfettiğim bu kitap benim çok ilgimi çekti. Büyük bir merak ve beğeniyle okudum. Ciddi bir çalışma olmasına rağmen anlattığı bazı şeyler bizzat benim sülalemi anlattığı için çok komik geldi bana; mesela 1774’te İstanbul’dan gelen bir padişah fermanı, bizim başına buyruk dedeleri hatırlattı bana ve çokça gülümsetti.

Benim atalarım Kürtün’ün Çayırçukur köyünden. Bugün Gümüşhane’ye bağlı olsa da tarih boyunca Giresun’la içli dışlı olmuş bir belde. Hatta asırlar boyunca Giresun’a Vilayet-i Çepni, Kürtün’e ise Vilayet-i Kürtün denilmiş ve Harşit Çayı etrafındaki Torul, Doğankent, Tirebolu, Görele, Güce, Çanakçı gibi yerler de oraya bağlı imiş. Kitap, benim atalarımın Anadolu’ya gelişleri ve akabinde Karadenizli oluşlarını anlatıyor. Ben elbette bir Samsunluyum, çünkü ta 1950’lerde bizim kol Samsun’a gelip yerleşmiş. Ancak kitapta da okuduğum pek çok davranış, gelenek, söyleyiş, inanç gösteriyor ki, biz katıksız bir Çepni Türkmeniz. Gerçi benim için aslolan iyi insan olmak ancak soyunu, milletini bilmenin, sevmenin de bir sakıncası yok elbette.

O yörenin insanı iseniz, beğeniyle okuyacağınızı düşünüyorum.
1277 yılında Memlûklu Sultanı Baybars’ın Anadolu’ya gelip de Moğolları bozguna uğratmasını fırsat bilen Trabzon Rum İmparatoru, otorite boşluğunu değerlendirerek ticarî açıdan çok önemli olan Sinop’a donanmayla saldırmışsa da onları denizde karşılayan Çepni Türkleri (Türkân- Çepni) tarafından yenilerek geri püskürtülmüştür.

Çepnilerin Trabzon Rum Donanmasını mağlup etmeleri onların hem teşkilatlı hem de çok kalabalık bir kütle halinde Sinop’ta yaşadıklarını ve ayrıca denizde savaşacak derecede mahir denizciler olduklarını ortaya çıkarmaktadır.

Zaten Orta ve Doğu Karadeniz bölgelerinde görülen Çepni boyu iki koldan Karadeniz sahillerine inmişlerdi. Bunlardan ilki, Karadeniz dağlarında yaylacılık yapan ve Harşit Deresi gibi vadilerden sahile inenler; ikincisi ise 1277 Sinop baskınını bertaraf eden ve Samsun’dan sahil şeridini takip ederek doğuya doğru ilerleyen Çepnilerdir.
Süleyman Pekin
Sayfa 45 - Berikan Yayınevi
1774’teki Osmanlı - Rus Harbi esnasında Trabzon, Rize, Of, Sürmene, Pulathâne (Akçaabat), Vakfıkebir, Görele, Tirebolu, Keşap, Giresun kadılarına gönderilen oldukça sert olan buyrultuda açık açık;
“Bugüne kadar sefere çağrıldınız, gelmediniz. Yerinizde de rahat durmadınız, aranızda kavga çıkararak vakit geçirdiniz. Şimdiye kadarki kusurlarınız bağışlanmıştır. Gücü yetenlerden asker istiyorum, tez elden gemilere binip gelin. Buna uymazsanız sizi de Moskof keferesi gibi kılıçtan geçiririm” denmektedir .
Süleyman Pekin
Sayfa 67 - Berikan Yayınevi
( 1486'da ) Çepni ( Giresun ) ve Kürtün adlı bölgelerde yaşayan Müslüman nüfusun tamamına yakını Çepni boyuna mensuptur.
Süleyman Pekin
Sayfa 131 - Berikan Yayınevi
Harşit yöresi kültürel açıdan bilhassa eski Türk örf ve adetlerinin, efsane ve söylencelerinin yaşatılması bakımından önde gelen yerlerden biri olarak bilinmektedir. Yörede kullanılan takvimdeki 12 ay adı ortak kullanımda zamanla şekillenmiş kelimelerden oluşmaktadır:
Ocak - Zemheri Ayı
Şubat - Gücük Ayı
Mart - Mart Ayı
Nisan - Abrul Ayı
Mayıs - Mayıs Ayı
Haziran - Kiraz Ayı
Temmuz - Orak Ayı
Ağustos - Ağustos Ayı
Eylül - İsavrit Ayı
Ekim - Darı Ayı
Kasım - Koç Ayı
Aralık - Karakış Ayı
Süleyman Pekin
Sayfa 204 - Berikan Yayınevi
Yörede eski Türk inançlarından ve yaşantısından kaynaklanan birçok adet ve alışkanlık bulunmaktadır. İslâm öncesi Türk kültüründen ve Göktanrı / Şamanlık gibi eski Türk dinlerinden kaynaklanan bu alışkanlıklar halkın daha çok doğum öncesi inançları, çocuklarının kız ya da erkek olmaları, uzun yaşama ve iyi bir mesleğe sahip olma istekleri gibi konularda kendini belli etmektedir. Doğadaki varlıkları ruhu olan canlılar gibi kabul etmek ve kutsallığına inanılan toprak, su, ağaç gibi varlıklardan yardım ummak İslâmiyet sonrasındaki velilerden / evliyadan yardım dilemekle benzer görülmektedir
Süleyman Pekin
Sayfa 205 - Berikan Yayınevi

Kitabın basım bilgileri

Adı:
Harşit Havzasında Çepniler
Baskı tarihi:
Ocak 2014
Sayfa sayısı:
287
Format:
Karton kapak
ISBN:
9789752678842
Dil:
Türkçe
Ülke:
Türkiye
Yayınevi:
Berikan Yayınları
Günümüzde yerel tarih araştırmaları genele nazaran daha çok ilgi görmektedir. ‘Harşit Havzasında Çepniler' başlıklı çalışmamız coğrafî olarak Doğu Karadeniz Bölümü'ndeki Harşit Nehri vadisinde yer alan başta Kürtün ve Doğankent, yanı sıra Torul ile Tirebolu arasını; Çanakçı, Güce yerleşim yerlerini kapsamaktadır.

Malazgirt Savaşı sonrasında Ortaasya'dan İran güzergâhından geçerek Anadolu'ya yerleşen 24 Oğuz boyundan bir tanesi de Çepnilerdir. Zamanla Anadolu'nun dört bir yanına ve Kuzey Suriye topraklarına yerleşen Çepni Boyunun en etkili ve teşkilatlı olarak yaşadığı yer ise Karadeniz Bölgesidir. XIII. yüzyıldan itibaren Batı ve Orta Karadeniz'e (Sinop, Ordu) yerleşen Çepniler, XIV. yüzyıldan itibaren bugünkü yurtları olan Harşit Havzasına Kürtün merkez olmak üzere yerleşmişlerdir.

Danişmentlilerin siyasî mirasçısı olan Çepniler bölgede Ordu merkezli Bayramlı yada diğer adıyla Hacıemiroğulları Beyliği'ni kurup yaşatmışlardır. Harşit Havzasındaki Çepniler de beyleri vasıtasıyla uzun yıllar yarı bağımsız yaşamış ancak Osmanlıların Akkoyunluları Otlukbeli Savaşı'nda yenmesiyle Osmanlı toprak sistemine dâhil edilmişlerdir.

Devlete müsellem tarzı askerî hizmetlerde bulunan Çepniler buna mukabil vergi yükünden muaf tutulmuşlardır. Harşit Havzasında hayvancılık ve yavaş yavaş artan miktarda tarımla uğraşan Çepniler, yöredeki madenlerde de çalışarak bakır, gümüş ve kömür üretiminde yer almışlardır.
Nüfus olarak sürekli değişik yerlere göç veren Çepniler dinî anlamda hassasiyeti yüksek bir topluluk olarak bilinmiş ve dinî cereyanların birçoğunda yer tutmuşlardır. Bu noktada en çok kuruluşunda payları olan Safevî Devletinin Alevîlik inancından etkilenmişler fakat çoğunluk olarak Sünnî inancını devam ettirmişlerdir.

Kitabı okuyanlar 1 okur

  • Mehmet Y.

Kitap istatistikleri

Okur puanlamaları

10
%0
9
%0
8
%100 (1)
7
%0
6
%0
5
%0
4
%0
3
%0
2
%0
1
%0