Özgür irade mi? O da ne?!1000Kitap
Bu kitaba inceleme yazmaya Twain’in de deyimiyle önceden edindiğim bir “dış etki” tarafından bana ulaşan düşünce ve bilgileri bir araya toplamak amacı güderek karar verdim. Burada herhangi bir görüş savunması ya da eleştirisi yapmayı düşünmüyorum..
Twain kitabında bir “makine insan”dan bahsediyor. Öyle ki, bu insanın asla kendine ait bir düşüncesi yoktur, düşünceler ona her zaman bir “dış etki” vasıtası ile ulaşır ve bu bilgiler yıllar içinde birikerek sırası gelince işlenirler. İnsan ve hayvan zihni aynı makineye sahiptir ve kimi zaman bir makine diğerine üstünlük sağlayabilmektedir. Twain’in aslında en büyük tezi, insanın yalnızca iç huzuru sağlamak amacı ile hareket ettiği düşüncesidir. Bu anlamda insan bencil ve yalnızca kendi huzuru için hareket eden bir varlık olarak karşımıza çıkar.
Twian Hobbes’tan etkilenmişe benziyor, zira Hobbes da insan doğasını ortaya koyarken insan bedeninin bir makineye benzediğini söyler. Hobbes, doğalcılığı benimseyen tüm düşünürler gibi psikolojik egoizmi temele alır ve insanın doğası gereği bencil olduğunu ve insanın eylemlerinin sadece bireysel istek ve arzular ile güdülendiğini dile getirir. Aynı şekilde Hobbes, tıpkı Twain’in de kitabında değindiği gibi insanların başkalarının iyiliğini istemesi, diğerkâmlık, yardımseverlik gibi erdemlerin, gerçekte, öyle ya da böyle öz-çıkarın örtülü bir şekli olduğunu söyler.
Bununla ilgili ufak bir alıntı,
“Hobbes’u bir gün St. Pul Katedrali’nin avlusunda, yoksul bir adama sadaka verirken görmüşler. Onun bu davranışını gören bir Anglikan papazı, sadece kendisinin değil, fakat herkesin gözünde imansız ve ateist biri olan Hobbes’u teorisiyle çelişir görmekten dolayı sevinerek bu davranışının nedenini ve ‘acaba İsa emretmeseydi, sadaka verir miydin?’ sorusunu sormuş. Hobbes papaza ‘yoksula yardım ettim, bu onu sevindirdi; onun sevindiğini görmek, beni mutlu etti.’ Diyerek cevap vermiş.” (Başka bir kitaptan alıntıdır).
İnsan bir makine ve sadece çıkarları için hareket eden bencil bir varlık ise, o halde erdemlerin ve iyiliğin bir önemi var mıdır? Bunun için de Twain, insanın yaşam boyunca “dış etki”ler ile aldığı eğitim, yetiştiği ortamla bu erdemleri geliştirerek hem kendine hem de komşularına faydalı olabileceğini söyler. Yalnız insanın bir de asla değiştiremeyeceği mizacı vardır. İnsan mizacını belki bastırabilir bir yere kadar ama asla değiştiremez. Örneğin, bir anne çocuğundan bir şeyi yapmasını istiyorsa, sadece annesi mutlu olsun diye o şeyi yapan kişi belli bir şekilde mizacını bastırmış sayılabilir fakat gene de onu yönlendiren “efendi”si (zihni,bilinci) dir. O, annesinin dediği şeyi yaparak annesini mutlu etmiş dolayısıyla de kendi mutlu olmuştur. Eğer annesinin isteğine karşı çıkıp dediğini yapmamış olsaydı bile yine efendisinin onu yapmamasına dair verdiği komut üzerine hareket etmiş olacak, yine birincil olarak efendinin dediğini seçmiş olacaktı.
Görülüyor ki Twain için hiçbir şekilde özgür irade söz konusu değildir. Onun için özgür seçimler vardır fakat özgür irade yoktur. Burada belirlenimcilik (determinizm) devreye giriyor sanırım :) Bu anlayışa göre evrendeki her şey bir nedensellik zinciri içinde gerçekleşir. Böyle olunca da asla özgürlükten ve özgür iradeden bahsedilemez.
Aslında tek tek değinilebilecek çok konu var ama çok fazla uzatmak istemiyorum. Hayvan zihinleri ile ilgili de ilginç bilgiler vardı kitapta, özellikle karıncalar ve onlar üzerinde yapılan deneyler… Kitabı okurken bir hocamın derste anlattığı şey aklıma geldi. O da bize özgür irade var mıdır, yok mudur diye sorduktan sonra “Aslında baktığımızda her şey bir nedensellikten ibaret görünmüyor mu?”, demişti. Sonra hayatından bahsetmeye başladı: “Önce ilkokula, sonra liseye gittim, ardından başka bir bölüm tercih etmeyi planlarken o zamanlar istediğim üniversiteye gidemeyeceğim bir takım sebepler oldu ve ben bu sebepler yüzünden istediğim bölümü değiştirmek ve başka bölüme gitmek zorunda kaldım, bir sebep başka bir sebebi doğurdu ve bu sebepler silsilesi ile bu zamana geldim..”
Özgür müyüm? Kendime ait düşüncelerim var mı? Bir makineden ibaret olmak mı??!
Bir alıntı ve sonn..
“Şans eseri bir kitap ya da gazetede bir paragraf okumak, bir insana yeni bir yol açabilir ve onu eski ilişkilerini terk etmeye ve yeni idealine sempati ile yaklaşan yeni ilişkiler aramaya sevk edebilir: Ve sonuç, bu adamın yaşama biçimini bütünüyle değiştirebilir.”
Keyifle okuyun..
··
169 Gösterim
2 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
Eline sağlık 💜💜 ben de bir aralar felsefeye meraklıyken determinizme yakın bulurdum bazı görüşlerimi ;)
Lady Petite
Gönderi Sahibi
Teşekkür ederim kuzum🧡🌸 Hmm, akla yatıyor evet, pek yorum yapamıyorum ama yine de 🤭😅