Kategoriler, temel anlamda nesneyi değerlendirmenin çeşitli yollarını sistematik bir düzene indirgemek için ele alınan 10 kavramla tanımlanmaktadır. Kategoriler kitabında İbn-i Sina, mantık konusunu açıklarken kavramlar üzerinden tanımlanması gerektiğini vurgulamıştır. İbn-i Sina, bu kategorileri öncelikle cevher kavramının üzerinde durarak temellendirmektedir. Cevher, nesnede yüklemlenen, özü ile var olan kavram olarak tanımlanır. Nesneyi varlık olarak nesne yapan öze yani cevhere sahip olmasından ileri gelmektedir. İbn-i Sina, tüm kategorileri alt başlıklara ayırarak ifade etmiştir. Bu kategoriler,
1. Cevher
2. Nicelik
3. Nitelik
4. Görelilik/İzafet
5. Yer
6. Zaman
7. Durum
8. Mülkiyet
9. Etki/ Fiil
10. Edilgidir.
Cevher kategorisi, nesnenin özünü nitelerken diğer tüm kategoriler cevhere eklenerek nesnenin değerlendirilmesine yardımcı olmaktadır. İbn-i Sina cevhere eklenen tüm bu kavramları araz olarak tanımlamıştır. Nitelik kategorisinin ise nasıl sorusuna verilen cevap olduğu ifade edilmiştir. Nitelik, nesneyi nesne yapan temel etkenlerden biridir. Bu noktada nesnenin özünün anlaşılmasına dair yöneltilen nasıl sorusu bilgiye ulaşmada önemli bir faktördür.
4. kategori yani görelik kavramı da kitapta kendinden başka kavramlar yüzünden var olan olarak ifade edilir. Örneğin baba ve oğul kavramında babanın var olması için oğlun varlığı gereklidir ve aynı durum tersi için de ifade edilebilir. 8. kategori mülkiyette ise nesnenin üzerinde veya birlikte bulunma durumuyla var olması gerektiği söylenmiştir. Bu noktada kuşatma intikal kavramlarının mülkiyet kavramının açıklayıcısı olduğu görülmekte. Örneğin bir nesnenin insan için mülkiyet kategorisine girebilmesi onu kuşatarak birlikte intikalinin bulunmasıyla ilişkilidir. 9. ve 10. kategoriler yani etki ve edilgi kavramlarında da etki bilfiil durumda nesnenin etkilenmesi, edilgi ise bilfiil durumda etkilenen nesneyi tanımlamaktadır.
Özetle İbn-i Sina bir nesneyi tanımlarken kullanılan tüm koşulları 10 kategoriye indirgeyerek varlığın anlaşılmasına önemli bir yaklaşım getirmiştir. Kitapta yer yer koşulları açıkladıktan sonra okuyucuda oluşan soruları ifade ederek titizlikte açıklamıştır. Bu sebeple İbn-i Sina’nın Kategoriler kitabında mantıkta kavramlar aracılığıyla kategorilere ayrımının bireyin tutarlı ve analitik düşünmenin gelişmesine katkıda bulunacağını düşünüyorum.
·
41 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.