İNCELEME+NOT+ÖZETTarih
İNCELEME:
kitap yaklaşık 150-200 yıl önceki aşk hikayesini anlatır.İlk başta Evdi ile Rıhme’nin aşkı anlatılır ancak bu iki aşık evlenemezler ve başkalarıyla evlilikler kurarlar.
Kitabın diğer ikinci kısmı ve ana konusu Dewreş ile Adûle’nin aşkını ,dermansız sevdasını anlatır.
Kitap zamanın kültürünü ,yaşam biçimini,toplum yapısını ,adetleri ,gelenekleri yaşatarak anlatıyor.Çok akıcı dille yazılmış ve okurken yaşıyorsunuz resmen.
Tarihi roman olması sebebiyle herkese tavsiye ederim.
————————————————————————
NOTLAR:
•Kitaptaki olaylar genelde Harran Ovası ,Ceylanpınar, Cudi ,Şengal Dağı ve Şeyh Adî Türbesinde geçiyor.
•Şengal Dağındaki Laleş Tapınağındaki Şeyh Adî türbesi ve bulunduğu Şengal Dağı Ezidiler için kutsaldır.
•Eskiden ezidi ve kürtlerde Başka aşiretlere gidip hayvan çalmak bir yiğitlik adetlerinden sayılırmış.
•Kitabın başında ilk olarak Evdi ile Rıhme’nin kavuşulmayan aşkı anlatılır .Yıllar Sonrasında ise başka bir aşk başlar.
Bu aşk Dewreş ile Adûle’nin aşkıdır.
•Rıhme,İbrahim Bey’in ablasıdır.
•Dewreş Evdi’nin oğludur ve ezididir
•Adûle İbrahim Bey’in kızıdır.
~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~~
ÖZET: kitabın ilk bölümünün bir kısmı(Evdi ile Rıhme aşkı ) ve
Diğer bölümü ve asıl konu olan Dewreş ile Adule aşkının ilk hikayelerinin özeti malesef yok. son kısımlarının özeti aşağıdadır…
İlk 30-35 sayfa özeti:
Osmanlı’nın Amed valisi Ömer Paşa Milan aşiret reisi Mahmut Ağayı çağırır yanına.Ona isyan hazırlığında olduğunu vs söyler.ancak Mahmut ağa inkar eder ve sinirlenir.Olay gerilince Mahmut Ağa tutuklanır.Sonra bu aşiretlere yayılır ve hepsi şaşırır.Çareyi isyan etmek yerine istanbula gidip Sultan Selim’e gidip,Mahmut Ağa’nın oğlu İbrahim öncülüğünde birkaç aşiret , Ömer Paşa’yı şikayet eder .Sultan Selim de ,bağlılık ve vergi olması şartıyla kabul eder ve Mahmut Ağa serbest olur.
Müslüman sünni olan Milan aşiret reisinin kızı ve İbrahimin kız kardeşi Rıhme ile ezidi genç çoban olan Evdi birbirine aşık olurlar(16’lı yaşlarda).Evdi’nin ezidi aşiretiyle müslüman Milan aşiret reisi bazen olumlu manada irtibatta olurlar.Evdi ile Rıhme orada aşık olurlar birbirlerine.
Mahmut ağanın çobanı ile Evdi yakın arkadaştır.Bu çoban ne müslüman ne ezididir.Bir gün Evdi ona sırrını açıklar ve Rıhme’ye cebindeki aynasını hediye olarak vermesi için çobana rica etti,Çoban kabul etti ve Rıhme’ye hediyeyi ulaştırdı.Rıhme de karşılık olarak kırmızı bez içinde saç telini Evdi’ye yolladı.
Mahmut Ağa zindanda kaldığı sürede hastalanmıştı ve birkaç yıl sonra bu hastalıktan öldü.Onun yerine ibrahim tahta geçti ve o zamanlardan bi süre sonra da Sultan Selim öldü.İbrahim, İstanbul’a gittiğinde Sultan Selim’e bağlılık sözü vermişti ancak Sultan Selim ölünce rahatladı ve daha rahatladı.İbrahim yapı olarak sert ve cesurdu.Çevre aşiretlere saldırıp Onları gücüne katıyordu artık.
(Not:1831-1833 yıllarında Kavalalı Mehmet Ali Paşa Osmanlı’ya isyan eder.Osmanlı da Milan aşiretinden 10bin asker istedi , Mısırdaki isyanı bastırmak için.
Ancak İbrahim bu padişah fermanının amacının,milan aşiretini savaşa gönderip sayılarını ve güçlerini azaltmasının planı olduğunu düşünüp bir strateji düşünürler(çünkü geçmişte de osmanlının onların dedelerini öldürdüklerini biliyorlardı ve o yüzden güvenmiyordu osmanlıya.Osmanlı da aşiretlerin devlet hayalini biliyordu).
en son olarak gidip padişah bağlılık sözü verip savaşa katılamayacaklarını söylemek zorunda kaldıklarını düşündü.Eğer onu yapmazlar ve savaşa katılmazlar ise bu bir isyan sayılırdı ve Osmanlı onları sürgün edebilirlerdi.)
•Sayfa 140:
“Etman Dewreş’e şöyle dedi:
Sen küçükken etrafına çizdiğim dairenin ortasında bas bas bağırıp bana yalvaran Evdi’nin büyük oğlu değil misin?”
•(Not: Ezidi inanışına göre ,etrafına daire çizilen Ezidi,ta ki aynı kişi daireyi iptal edene kadar oradan çıkamaz,günahtır.)
•Sayfa 141:
Dewreş Etman’a der :
“Peki neden sen Ezidi olmuyorsun? diye güldü Dewreş.Nasıl olsa birazdan Şengal Dağı’na dönüp tapınağımıza gideceğim.Seni de götürürüm .Olmaz mı? Ateş yakar, günahlarının affolması için birlikte dua ederiz!”
…
”Tavus-u Melek bizim peygamberimizdir,sakın bir daha hakaret etme.Üstelik bildiğime göre Tavus-u Melek ile Hz.Muhammed (sav) iyi arkadaşlarmış.
…
Ve Allah’ın varlığını inkar etmiyoruz.”
Sayfa 142:
DEWREŞ EZİDİLİĞİ ANLATIYOR:
Bizim dinimiz Müslümanlıktan öncedir. Sonraki dinler bizim dinimizden esinlenmiştir.Biz güneşi , ışığı, toprağı ve ateşi kutsarız.Çünkü bunların insan yaşamına önemli katkıları vardır.Güneş aydınlıktır, ışıktır, yaşamdır.Günleri
, ayları ve yılları belirleyen güneşin doğup batmasıdır.Bizim dinimiz özünü doğadan, yaşamdan alır. Yani Allah’a dayanır.
Sayfa 174:
Milan Aşireti 12 kabile ve 32 bin aileden oluşuyordu.İbrahimin kabilesi en kalabalık ve son sözü söyleyen kabileydi.Bu Kabileler şunlardı:
MİLAN AŞİRETİ (LİDERLERİ)
ZIRIKANLAR
ZİNİKANLAR
SPİKANLAR
ÇUVANLAR
HESANANLAR
ŞEYHANLAR
BADİLİLER
İZOLLAR
DIMİLLİLER
KATIKANLAR
DEVGERİNANLAR
KONANLAR
Sayfa 200 sonrası özet :
Dewreş’in Adule’ye olan aşkını, Adule’nin Abisi İbrahim duyunca onları tehdit eder ve Ezidiler birkaç olayın ardından dağlarına geri kaçarlar.Dewreş ile Adule’nin aşkı iyice sıkıntıya girer.
Bir süre sonra Osmanlı ,Milan aşiret reisi İbrahim’in sözlerinden caymasından dolayı üzerine arap ve türkmen birliklerini yollayacağını bildirir.İbrahim ve diğer 12 aşiret reisi birleşip günlerce çadırda düşünüp neler yapacağına karar veremezler.İbrahim altın barsaklı kahveyi reislere uzatır ancak reisler içmezler.Yani korkarlar.
(Savaşa katılma adeti sayılan İkram edilen altın bardaklı kahveyi Eline alıp kaldırdıktan sonra içme adeti vardır.Ancak 12 aşiret reisi de bu kahveyi içmeye cesaret edememiştir).
İbrahim’in kurnaz planı vardır.Dewreş’in, Kardeşi Adule’ye olan aşkını kullanıp Dewreşi savaşa ikna edecektir.
Sonra Ezidileri desteğe çağırırlar.Ezidiler gelirler ve çadıra gidip konuşma yaparlar.Yine konuşma sonucunda kimse savaşa katılma taraftarı değildir.En son Dewreş kullanılarak onu ve diğer 11 kişi savaşa ikna eder ve Dewreş onlarca kişinin uyarısına rağmen Adûle ye olan sevdasından dolayı ,Kahveyi içer ve savaşacağının yanıtını verir.Çadırın diğer tarafında olan ve bunu görem Adûle kahrolur.
kararlar verilir ve Dewreş ve ekibi istemeyerek te olsa yola koyulur.
12 kişi günler sonra savaşa gelen türkmen ve arap birlikleriyle karşılaşırlar.
Uzun Alçan tepesi ve civarında Savaş yapıldı.Milan aşireti ve Ezidiler adına (Arap(Gesanlar)ve
Türkmen(Başları Çil İbrahim)ordularına karşı) savaşa katılan 12 kişi:
Dewreş Bekir Selim Çilo Ubeyd Ferhan Sadun( Dewreşin kardeşi)
Yusuf ve Bozan (ömer ağanın oğulları)
İso
ve Milan aşiretinde 2 kişi
Bu 12 kişi saatlerce güçle savaştılar ve gün sonuna doğru bir tek Dewreş kaldı.Artık yolın sonuna geldiğini anlamıştı.
Sayfa 260:DEWREŞ’İN ÖLÜMÜ
Dewreş’e karşı Düşman safında olan ve normalde de onu sevmeyen Etman Dewreş’i yakalama planı kurar,Planda Peşinden Dewreş’i koşturup at üstünde iken onu fare tabanına sürükleyecek ve bir anda yönünü değiştirip Dewreş’i tarlaya sokacaktı. at orada koşamadığından dolayı düşüp yaralanacaklar ve yakalanacaklardı. Etman Dewreş’e gösterip peşinde at ile koşmasını sağlar ve plan aynen işler.Dewreş düşer ve yaralanır ve kılıç darbeleri alır.Herkes bir anda ona saldıracakken birden ,düşman safında olan Dewreş’i Zöhre onu korur ve saldırmalarını önler.Savaş adeti gereğince Dewreş’e bişey yapmamalarını ,yere düşen düşmana karışılamayacağını söyler ve zor da olsa ikna edip Dewreş’i korur.
Birlikler savaşı kazandığından dolayı artık Ezidiler ve Milan aşireti gelmeden gitmeleri gerektiğini söyler ve giderler.
Zöhre Dewreş’i korumaya aldıktan sonra diğer arkadaşı ve kan kardeşi Efer ,ona sitem etti.
“Sana vazgeç dedim bu sevdadan,yalvardım dinletemedim.Kan kardeşimsin kıyamıyorum sana.Hekime götüreyim seni “dedi.
Ancak Dewreş yarasının ağır olduğunu biliyordu .Zöhreden bir şey istedi ve söyledi:
“ Beni ve arkadaşlarımı Uzun Alçan tepesine götür.Hepimizi yan yana diz. Beni sırt üstü uzat bıyıklarımı bur, kefiyemi güzelce bağla,kaşlarıma kadar indir. Elbiselerimi düzelt , düğmelerini ilikle. Adûle geldiğinde beni bu halde görmesin.”
Efer arkadaşlarının cenazesini ve Dewreş’i Uzun Alçan Tepesi’ne götürüp yan yana dizer.Dewreş haline ve diğer arkadaşlarına bakar ve üzülür.
Efer,Dewreş’in üzerindeki kanları temizler.Üstünü düzenler ,uzun bıyıklarını tarayıp kulaklarına kadar uzattı. Sonda Ezidilerin ve milan aşiretinin uzaktan kalabalıkça geldiğini görünce gitmesi gerektiğini söyler ve gider.
Dewreş birkaç saat bekledi,zaman geçmez oldu ve bir süre sonra herkesin geldiğini gördü.İlk babası geldi ve sonrasında Adûle geldi.İbrahim Bey savaşıp ölenleri ve Dewreş’i öyle görünce istediğini elde etmişti.
Adule yere çökmüş ,Dewreş’in alnından öpmüştü.Sağ mı diye baktı ve halâ ölmemişti.Gözyaşlarını döktü Dewreş için.Ağıtlsr dökmeye başladı.Söylediklerine ne yürek ne can dayanırdı…
Dewreş son nefesini veriyordu.Ezidiler büyükten küçüğe eline silahlarını savaşmaya gelmişti ancak iş işten geçmişti..
Adûle ağıtlar yakmaya devam ediyordu.
Ağıdın bir kısmı şöyledir:
Delal ay delal, delal ay delal!
Eline alma dedim sana
O zehir dolu fincanı
Fermanımızı kaldırma dedim
Soğusun kalsın günlerce tepside
Kurmuşlar haince bir plan
Kazmışlar mezarını
Gözüm çıksın, sarı saçım kesilsin
Alamadım bu oyunların önünü
Beyler ve ağalar üç gün beklediler çadırın altında
Almadı kimse fincanı
Biliyordum bu iyiye alamet değil.
…
Bu sözler yıllarca dengbejler tarafından söylene söylene günümüze kadar gelir.
DENGBEJ VİDEOSU:
youtu.be/9s2qAJcqUyg
Ay delal ay delal…
Were delal, mi l’diyara diyarê sermîn im,
Tavek’ ketiye qerejdaxa şewitî, gulê b’avê mamdela rengîn e,
Tîrêjek xwe berdayî welatê boz hewayê,
Welatê cûlê’v berya b’avê bozîn e,
Qasîda xelkê rêwî-werçîn e,
Qasîda min û xelkê delal, çilê mibareka havîna,
Prîskê berfê, peşkê baranê, helkîna av-bayê xerbîn e,
Xwedêo miradê ne ji dil be bira ji axa goran ra bimîne…
Were delal lawiko, çiya sar e ji berfê ra,
zozan xweş e ji kêfê ra,
Qerejdax xweş e ji koçeriyê ra,
Xwedêo miradê ne ji dil be bira ji axa goran ra bimîne…
Delal ay delal…
Ay delal ay…
Were delal, xwedêo, berya jêrî, nav riya da,
E’j’ta rast, tu j’nigê xam ciwaniya delêl ra,
Mi l’diyara diyarê xana xerîb im,
Tavek hilkişyayî berya boz hewayê, xwu berde b’berya cûlê ve,
Were delal mi l’diyara diyarê mêrgemînê,
Pezê lawikê min naxwo pelê melwendê, koka talelişîrê,
Ez ê bi qurbana tiliyê delalê dilê xwe bim
Qerimî l’ser darê bilûrê…
Delal ay delal…
Ay delal ay…
Were delal di semera çiyayê, di binya me ra,
Pozê cûrê, pozê tûgêl û xêr û yarimcê giş xuyayî,
Taximê sing û berê mi keçikê j’delalê dilê mi ra
Mîna bûrteqaleke j’bûrteqalê yafê ye,
Hingivê sêrtê ye, xurmeka bexdayê, hêjîreka şingalê ye,
Na wele taximê sing û berê mi keçikê j’delalê dilê mi ra,
Nala mewijê hebabê, dimsa tizyanê, gûşyekî tiryê lawê qoce cibûr,
Li diyarbekra şewitî di sindûqa ra bi ser hev da şîrêz daye.
Were delal hatî yî mala sêvê zer e,
Alemê kirrî bi weqyan e,
Mi j’delalê dilê xwu ra kirîbûn berber e…
Delal ay delal…
Ay delal ay…
Were delal, xeberek j’mi ra hatî,
Dibên delalê dilê te nexweş e,
Li serê, mi go rebî ta delêl b’mirina wî be, rihê min têke berê.
Were delal mala me vay, îşev çira me vêketî, agrê me daday.
Birayê mi biçûk in, mektebayî, bavê min extyar e, li odê ye.
Pîrek diya mi heyî, ji êvar da lihêf li serê xwe werdayî.
Delal were taximê singê û berê mi keçikê ji te re mixela mayî.
Delal ay delal…
Delaaaaaal!
———————————SON———————————
··
1.577 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
