Ekonomi Sosyal Bilimler arasında sayısal yöntemlerden en çok yararlanan ve dolayısıyla mühendislik gibi rasyonel yöntemlere dayalı mesleklere yaklaşan bir bilim dalı. Ekonomistler gerek mikro düzeyde ekonominin verilerini değerlendirerek şirketlere kısıtlı kaynakları en verimli şekilde üretime dönüştürme ve sürekli değişen pazar koşullarında sağ kalma yöntemleri öğretirken, gerekse makro düzeyde ülkelerin ekonomisinin yönetilebilir bir hale gelmesi için istatistiksel ve sayısal yöntemleri yoğun olarak kullanıyorlar.
19. yüzyıldan itibaren gelişerek neredeyse fiziksel bilimlere yakın bir kullanıma erişen ekonomi biliminin kullandığı yöntemler temelde rasyonel bireyler ve rasyonel kurumlar olduğu varsayımıyla geliştiriliyorlar. Karmaşık algoritmalar, benzetim modelleri ya da benzeri kestirim yöntemlerinin bazen gerçek yaşamdakinden çok farklı kestirimlerde bulunmalarının belki de temel nedenini bu varsayımda aramak gerekebilir. Bireyler ekonomik yaşamda gerek kendileri gerekse çalıştıkları kurumlarla ilgili kararlar verirken her zaman rasyonel davranmıyorlar. Bu varsayımla olaya yaklaşan ekonomi altdalına "davranışsal ekonomi" adı veriliyor. Davranışsal psikolojiyle ekonominin temel yöntemlerini birleştiren bu bilim dalı son 35 yılda ortaya çıktı ve son yıllarda oldukça yüksek sayıda araştırmacının özellikle bilişsel bilim (cognitive science) kullanımıyla eşledikleri yöntemleri genellikle inceledikleri konuda istatistiksel çalışmalardan yararlanarak ele almalarıyla oldukça popüler bir ekonomi altdalına dönüştü.
Davranışsal ekonomide son yıllarda tanınan bir yazar Duke Üniversitesi öğretim üyesi Dan Ariely. Yüksek sayıdaki araştırmalarının yanısıra bulgularını kolay anlaşılır bir dille anlatan ve çoksatan kitapları da olan bir araştırmacı. Dan Ariely'nin The Upside of Irrationality kitabını genelde sosyal bilimlerle ilgili araştırmalara biraz şüpheyle yaklaşan bir mühendis titizliğiyle okudum.
Ariely önce son yıllarda büyük ekonomik krizlerin arkasından önemli tartışma konusu oluşturan Yönetici Primleri sorununa değişik bir şekilde yaklaşıyor. Her krizden sonra kamuoyunun bu krizleri çıkardığı düşünülen üst düzey yöneticilerin aşırı yüksek primlerine dikkat çekmesi ve bu primlerin düşürülmesi için lobide bulunmaları sırasında iş dünyasının genel tavrı işin dönüşüme uğraması ve beklenen verimli sonuçlara ulaşılmasının ancak yöneticilere bu primlerin sağladığı teşvik sayesinde mümkün olduğu şeklinde oluyor. Ariely ilk ele aldığı konuda teşvik ile elde edilen sonuçlar arasında sandığımızdan daha karmaşık bir ilişki olduğunu gösteriyor. Hayvan deneylerinden başlayarak öğrencileriyle Hindistan'da ortalama insanlarla yaptığı deneyleri kullanarak teşvikler yükseldikçe verimliliğin artmadığını, özellikle zihinsel beceriye bağlı işlerde bunun tamamen ters teptiğini gösteriyor. Her ne kadar yöneticilere verilen primlerin azaltılması gerektiğini doğrudan söylemese de bu çıkarsamayı yapmak çok da güç olmuyor.
Bir sonraki bölümde Ariely insanların yaptıkları işe anlam verebilmelerinin verimlilikleri üzerindeki etkisini araştırıyor. "Ikea etkisi" adı verdiği kavramı tanıtarak neden Ikea gibi mağazalardan aldığımız ve kendi kurduğumuz mobilyalara kalitelerinin çok üzerinde bir değer yüklediğimizi ve bunun ekonomideki karşılığını inceliyor.
Daha sonraki bölümlerde bir çoğumuzun aşina olduğu ama belki bu adlarla tanımlamadığı davranış biçimlerini ele alıyor. "Burada İcat Edilmemiş" önyargısını, kendi zararımıza da olsa intikam alma gereğini neden duyduğumuzu, insanın değişen koşullara uyum gösterme yeteneğini ve bunun kararlarını nasıl etkilediğini hep anlaşılır bir dille ve çoğunlukla kendi yürüttüğü istatistiksel çalışmaları kaynak göstererek açıklıyor.
Oldukça kolay okunan bu kitabın ana temasının insanın özel yaşamında ve iş yaşamında her zaman rasyonel kararlar vermediği ama bunun her zaman yanlış olarak da nitelendirilemeyeceğini olarak özetleyebiliriz. Ariely'nin yaptığı bu tür durumlarda seçilmesi gereken davranış biçimlerini incelemek ve okuyucuya belki işlerine yarayacak bazı ipuçları vermek.
·
71 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.