Kendime NotlarDin
Haenni, Piyasa İslamı kavramını, İslam'ın burjuva sınıfı içinde şekillenen yeni yorum biçimlerine ve anlam kaymalarına dayanarak tanımlıyor. Bu kavram, İslam'ın ekonomik unsurlar ve şirket yönetimi anlayışıyla iç içe geçtiği bir dönüşümü gösteriyor. Geleneksel İslamcılık ve radikal akımlar hala baskın olsa da, "Piyasa İslamı" bunlardan farklı, alışılmışın dışında (atipik) bir oluşum olarak öne çıkıyor. Nitekim, modern Müslüman birey dini kimliğini geleneksel kalıplardan çıkararak, piyasa ve tüketim kültürü içinde yeniden şekillendiriyor. Müslüman kadın, artık örtünmenin klasik anlamından ziyade, lüks ve moda odaklı kıyafetlerle kendi iffetini ve kimliğini ifade edebiliyor. Aynı şekilde, İslami müzik de geleneksel cihadist veya ilahi tarzdan uzaklaşarak popüler müzik türleriyle (new age, pop, rap) hem ticari başarı hem de manevi yükseliş hedefleyebiliyor. Bu dönüşüm içinde yer alan yeni İslami aktörler için geleneksel İslamcılığın cihat, hilafet, şeriat ve İslami devlet gibi kavramları artık bir anlam taşımıyor. Eskiden İslamcılığın temelini oluşturan bu fikirler, hem eski nesil İslamcılar hem de yeni jenerasyon için güncelliğini yitirmiş durumda. Bunun yerine, bireysel manevi tatmin, ekonomik başarı ve modern kültürel değerlerle uyum içinde bir İslam anlayışı ön plana çıkıyor.
1990’ların ikinci yarısından itibaren yükselen Piyasa İslamı, dört temel etken etrafında şekilleniyor: İlk olarak, din artık militan bir ideoloji olmaktan çıkıp bireysel gelişim ve mutluluk ekseninde yorumlanmaya başlanmıştır. Büyük idealler yerine, tüketim kültürüyle barışık, kişisel başarı ve Batı’dan alınan bireysel gelişim tekniklerine dayalı bir anlayış öne çıkmıştır.
İkinci olarak, din ile ekonomi arasındaki etkileşim artmış, İslamcılığın siyasal yönü geri plana itilmiştir. Ekonomik başarı ve rekabet, Müslüman kimliğinin parçası haline gelirken, Müslüman olmak artık performans ve bireysel refahla tanımlanır hale gelmiştir. Üçüncü olarak, şirket kültürü ve yönetim anlayışı dini alana sirayet etmiş, mücahit ideali yerini başarı ve hırs odaklı bir mümin figürüne bırakmıştır. İslami gruplar, örgütsel verimlilik ve burjuva değerleriyle uyum sağlamış, iş dünyasının rekabetçi yapısını benimsemiştir. Son olarak, İslam’ın neoliberal dönüşümü gerçekleşmiş, İslami devlet veya şeriat hedefleri terk edilmiştir. Bunun yerine, sosyal refah devletinin özelleştirilmesi ve kamu hizmetlerinin dini referanslı özel kurumlara devredilmesi fikri yaygınlaşmıştır.
Haenni “jakoben müdahalelerden kurtulmuş” bir dini kamusal alan anlayışı, devletin dini daha serbest bıraktığı ve bireylerin piyasa ve toplum içinde kendi tercihleriyle dini yaşadığı bir modelden bahsediyor. Ancak Türkiye’de AKP’nin izlediği politika, dinin sadece toplumsal bir olgu olarak güçlenmesiyle yetinmeyip, devlet mekanizmaları aracılığıyla İslami değerleri dayatma yönünde ilerliyor. Bu da aslında bir tür “İslami jakobenlik” olarak görülebiliyor; yani dinin kamusal alana devlet eliyle zorla yerleştirilmesi söz konusu. Bu açıdan bakıldığında, Türkiye örneği Haenni’nin ABD ile kıyasladığı “maneviyatı kucaklayan serbest piyasa İslamı” modeline tam olarak uymuyor. Çünkü burada din, bireylerin tercihlerine bırakılan bir olgu olmaktan çıkıp, devlet politikalarıyla yönlendirilen ve dayatılan bir kimlik haline geliyor.
Yeni nesil İslam anlayışı, artık siyasal ve militan yaklaşımları terk etmiş, bireysel ve duygusal bir din anlayışına yönelmiştir. Geleneksel İslamcılığın kolektif idealleri geride kalırken, dini pazarlama stratejileriyle Selefiliğin sert ve cezalandırıcı Tanrı imajı yerine, Hristiyanlıkta görülen sevgi dolu Tanrı figürü ön plana çıkarılmaktadır. Mısırlı vaiz Amr Khaled, Allah korkusuna dayalı bir ibadet anlayışını reddederek, sevgi temelli bir dini içeriği savunmaktadır. Benzer şekilde, Endonezyalı dini lider Aa Gym de, hoşgörü ve girişimcilik gibi değerleri vurgulayan bir İslam anlayışıyla popülerlik kazanmıştır. Bu tür yaklaşımlar, unutulmamalıdır ki, "şiddet sonrası bir ortamda, yani Mısır hükümeti ve Gamma Islamıya arasındaki çatışmaları sonlandıran Louxor katliamı sonrasında, ortaya çıkmıştır".
"Geleneksel vaazın takhwif (cezalandırılma korkusu ön plana çıkartılarak oluşturulan dini duyarlılıklar) merkezli sertliğine karşı Amr Khaled ve Aa Gym tarhib (güzellikle kendine çekmek) yönelimli bir ibadet anlayışını koymakta ve bu noktadan hareketle kalp, pişmanlık, affetme gibi kavramların başat konumda olduğu bir imgelem oluşturmaktadırlar."
Dini içerikli ürünlerin kitlesel kültürün bir parçası haline gelmesi, dinin geleneksel ve sert yorumlarının etkisini zayıflatmakta, özellikle Selefiliğin katı yasaklar getirdiği alanlarda (giyim, sanat, müzik vb.), seküler modeller aracılığıyla yeni dini ifadeler ortaya çıkmaktadır. Bu durum, dinin sadece belirli kurallar çerçevesinde yaşanması gerektiğini savunan Selefi anlayışın sarsılmasına neden olmaktadır.
Bu süreç, dinin toplum içinde daha farklı ve çeşitlenmiş (heterojen) biçimlerde yorumlanmasına yol açarak, ona postmodern bir nitelik kazandırmaktadır. Piyasa İslamı, dini izole bir alan içinde tutmak yerine, onu ekonomik ve kültürel sistemin bir parçası haline getiren bir strateji izlemektedir. Böylece din, sadece ibadet veya ahlaki kurallardan ibaret kalmayıp, ticari ve tüketim odaklı bir yapıya dönüşmektedir.
Yazar, günümüz Müslümanlarının kamusal alanla daha fazla iç içe geçtikçe dinî kimliklerinin belirginliğini yitirdiğini, daha çok arka planda, semboller ve küçük duyarlılıklar aracılığıyla ifade edildiğini savunuyor. Artık katı kurallar ve açık dini normlardan ziyade, daha gevşek ve bireysel hassasiyetlerin (örneğin "namus" gibi soyut kavramların) gündelik yaşama serpiştirildiğini söylüyor. Bana göre ise Müslüman, dinini sadece bireysel bir inanç olarak yaşayamaz; Müslümanlık aynı zamanda bir kimliktir ve bu kimlik ister istemez bir tebliğ sorumluluğu taşır. Bu yüzden Müslümanlar, kamusal alana eklemlendiklerinde, o alana uyum sağlamaya çalışmazlar, adeta bir alan tecavüzü gibi alanı kendi dinî kimliklerine uygun hale getirirler. Dinî normlar da sadece gevşek birer alışkanlık değil, hayatı şekillendiren net referanslardır.
Sonuç olarak bence kitabın temel tezi, selefiliğin mutlak ve katı din anlayışının küresel piyasa, bireyselcilik ve popüler kültürle etkileşime girerek çözülmeye başladığı; dinin artık sert kurallar yerine kişisel mutluluk, başarı ve tüketim odaklı, esnek bir şekilde ifade edildiğidir.
··
1 +1'leme
·443 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.