Dost Kitabevi'nin Art Book serisinin 11. kitabı Bosch - Hayal Gücünün Derinlikleri serideki en sevdiğim kitaplardan biri oldu.
SERİYE GENEL BAKIŞ
Öncelikle seri için konuşacağım. Seride şimdiye kadar 18 sanatçı hayatı ve yapıtlarıyla ele alınmış. Serideki her sanatçıda genel hatlarıyla hem sanatçı ve eserlerine hem de yaşadığı dönemin genel çerçevesine bakış var. Bu üç öge sanatçının yaşamında belli dönemlere bölünmüş olarak işleniyor. Bir sayfada sanatçının hayatı, diğerinde yaşadığı dönem ve bir başkasında da sanatçının başyapıtlarından seçmeler oluyor. Böylece incelenen sanatçıya sadece onun açısından bakmakla kalmıyoruz. Başka isimleri ve gelişmelerin etkisini de okuyup bütünlüklü bakabiliyoruz. (Serideki sanatçılar sırasıyla şu şekilde: Michelangelo, Cèzanne, Rembrandt, Van Gogh, Picasso, Matisse, Kandinsky, Renoir, Gaugin, Goya, Bosch, Caravaggio, Monet, Leonardo, Klimt, Ekspresyonistler, Empresyonistler, Dürer)
KİTABA PUANIM
Kitaba 9 puan verdim, çünkü özellikle Bosch hakkında böyle bir kaynak bulmak, hele Türkçe, çok zor. O yüzden bu eksikliği kapatıyor. Kitabın bana göre tek eksiği incelenen resme dair verilen detaylarda birkaç farklı nokta daha açıklanabilecek olmasıydı. Resimler genellikle alegoriktir, bu yüzden birden çok anlam barındırabilir ve farklı hikayeler anlatıyor olabilir. En azından yapılan göndermeler hakkında daha fazla bilgi verebilirdi ki burada Bosch'un resimlerinden konuşuyoruz. Resimlerinde bir sürü yaratık resmen koşturuyor.
HIREONYMUS BOSCH VE HAYATI
Kitapta Bosch'un yaşamı 4 dönem üzerinden inceleniyor. Doğmuş olabileceği yıl olan 1452 ve gerçek adıyla (Jeroen Anthoniszoon van Aken) anlatı başlıyor. Ailesi de sanatla uğraşan Bosch yüksek ihtimalle evlerindeki atölyede veya ressam amcaları sayesinde bu yola erkenden girmiş. Bu gibi bilgilerden sonra yaşadığı bölgedeki Flaman resmi mirasını okuyoruz. Van Eyck ve Van der Weyden gibi isimlerin eserleri bu konuda önemli. Daha sonra Bosch'un evliliği ve seçkin bir üyesi olduğu Meryem Ana Kardeşlik Birliği'nden söz ediliyor.
Bu hayat öyküsü sırasında ressamın da erken dönem çalışmaları kitapta yer almaya başlıyor. Bosch'un hayatına dair bahsedilebilecek diğer nokta da belli bir dönem için İtalya'yı ziyaret etmiş ve orada Leonardo da Vinci ve Albrecht Dürer ile karşılaşmış olabilir mi sorusudur. Çünkü kitapta da anlatıldığı şekilde bu isimler arasında tahmin edilen bu seyahat sonrası bahsedilen sanatçıların sanatlarında da birbirlerinin izleri görülmeye başlanıyor. Bu karşılaşmalar acaba yaşanmış olabilir mi diye düşünmek de ayrı bir merak konusu o yüzden.
Bosch'un sanatı ve ünü de bir süre sonra yaşadığı kentin sınırlarını aşıyor. Aldığı siparişler ve resimlerinde bu siparişleri verenleri belirten işaretler de bunu gösteriyor. Bosch'un hayatında da yankısını bulan önemli gelişmeler yaşanan bir çağ 1500'ler. Amerika'nın keşfi (1492) ve Reform'un başlangıcı (1520) Modern tıbbın ilk işaretleri, Kilise'nin otoritesinin sorgulanması, tartışmalı olan para karşılığı günah çıkarma belgeleri, simyanın bir anlamda hayatta kalma çabası ve Rönesans baharı... büyük dönüşümleri getirdiğinin habercisi. Tabii Bosch da bu değişim rüzgarının usta bir yorumcusu oluyor o zaman için.
HIERONYMUS BOSCH VE SANATI
Bosch'un resmi için önemli iki ayırıcı nokta bence şunlar:
1- Resimlerindeki hareketlilik
2- Resimlerinin her noktasına dağılmış hayal gücünün tuhaf örnekleri olan yaratıklar
Bosch'un resimlerinin ilk yönü olarak genelde bir kare içinde son hareketleriyle yakalanmış yaratıkların düşsel ve hayali bir çizimi diyebilirim. Resimlerinde yoğun bir dinamik vardır. Bakılan her nokta kendi başına ayrı bir kompozisyon olarak da ele alınabilir nitelikte. Ve bu küçük küçük hikayeler, göndermeler büyük bir başka resmi oluşturur.
Kitabın alt başlığı da Bosch'un sanatının ikinci yönünü vurgular: dinamizme har veren düş gücü ateşi. Resimlerinde ve gravürlerinde kimi efsanelerde anlatılan kimi de kendi hayal gücünün ürünü olan birçok farklı yaratık yer alır: Sürüngen vücutlarının serbestçe insan yüzleri, kuş kanatları ve böcek bacaklarıyla birleştiği figürler, cehennem azabının garip uygulayıcıları, dünyaya kötülüğün ayak bastığını gösteren ilginç yaratıklar, gökte uçan kuşa başlı aslan gövdeli grifon... Kitapta da bu yaratıklara farklı yerlerde dikkat çekilmiş ama daha da fazlası anlatılmayanda yani resmin ta kendisinde. Bosch'un bu imgelerinin oluşmasında yaşadığı dönemde yazılan bazı kitaplar, kutsal metinler, ilginç semboller, zooloji, büyücülük, Ortaçağ fıkraları ve en önemlisi kendi hayal gücü önemli etkenler. Daha sonra sürrealizm akımının manifestosu'nu yazan Andrè Breton Bosch'u bilinçaltı ressamlarının habercisidir diyor.
Kitapta bir cümlede de Bosch'un işlediği konular güzel yakalanmış: "Bosch'un sanatının 70 kadar eserden oluşan bütün ürünleri birkaç temel konu üzerinde odaklanır. Ana kahraman, baştan çıkarılış, ahlaki çöküntü ve günahın kol gezdiği kederli yolculuğunda canlı portreleri çizilen insandır." Ayrıca bu konuların içinde 13 Haziran 1463'te yaşadığı kent 's Hertogenbosch'i kül eden yangın da önemli yer tutar.
Bosch'un resimlerindeki bir diğer önemli noktada figürleriyle, yaratıklarıyla oluşturduğu alegori. Resimlerindeki her parça bir başka bir gönderme oluşturur. Kitapta da bunlardan bazıları açıklanmış. Örnek olarak yine kitapta yer alan bir cümleyi şöyle ekleyeyim: "Balık canlıyken şehvetin, genelde ise günahın göstergesidir: baykuş bağlama göre bilgeliği ya da sapkınlığı simgeler ve kurbağa da vücut bulmuş şeytandır. (...) Sürüngen vücutlarının serbestçe insan yüzleri, kuş kanatları ve böcek bacaklarıyla birleştiği figürler, Bosch'un evreninde varoluşun her boyutunun altında yatan kötülüğün somut bir simgesini aktarır." Alegoriyi daha iyi anlamak ve daha fazla örnek bulmak için şu kitaplara bakabilirsiniz:
- Umberto Arte İle Sanat serisi
- Bu Resim Ne Anlatıyor/Alegori - Zerrin İrem Boynudelik
Son olarak Bosch kendisinden sonra birçok sanatçıyı etkilemiş ama etkiledikleri içinde öne çıkan Peter Bruegel'dir. Özellikle her iki sanatçının resimlerinde belirgin dinamizm ve alegorik coşkunluk. Ayrıca her iki isim de atasözlerini işlemede usta. Resimlerinin baktığımız her parçasında ayrı bir olayın yer alması da iki ismin bir diğer ortak noktası.
Bosch'un başyaptılarından bazılarını buraya ekleyerek incelemeyi bitiriyorum:
- Dünyevi Zevkler Bahçesi
- Deliliğin Tedavisi
- Gözbağcı
- Saman Arabası
- Ecce Homo
- Cimrinin Ölümü
- Çarmıhını Taşıyan İsa
- Azize Julia'nın Çarmıha Gerilişi
- Vaftizci Yahya Ormanda
- Dua Eden Aziz Jerome
- Cennet ve Cehennem
- Son Yargı
- Dikenli Taç
- Aziz Antonius'un Baştan Çıkarılışı
- Müneccim Kralların Tapınması
- Epifanya Triptiği
·
71 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.