Özgür müyüz?
Antikçağdan bugüne kadar sorulan ve net bir cevabı olmayan bir sorudur bu: Özgür müyüz? Özgürlük nedir? Özgür irade var mıdır? Eylemlerimi ben mi belirlerim?
Kitapta da bu soruların geçmişten günümüze farklı düşünürlerin cevaplarını görüyoruz.
Bir ölçüde özgürüz. Sınırları çizmek lazım. Bedenimin dışına çıkamam. Kuş olup uçamam. Herhangi bir unzuvumu başka bir şekilde kullanamam. Doğamın dışına çıkamam. Seçimlerimde özgürüm ama. İstediğim davranışı sergileyebilirim, istediğim davranışı yapabilirim, tabii sonra sonuçlarına katlarım.
Bu yüzden özgürlükle serbestlik aynı şey değil. Bir canlı öldürme özgürlüğüm var ama öldürmemeliyim. İstediğim her şeyi yapabilecek olmam başkalarının özgürlüğünü kısıtlayacak, ona zarar verecek olmam anlamına gelmiyor. Gelmez.
“Eylemlerimiz üzerindeki kontrolümüz, bu eylemlerin sonuçları üzerinde de kontrol sahibi olmamızı sağlar.”
Özgürlüğün zıttı genel olarak kaderciliktir. Kaderim zaten belirlenmiş, ben ona mahkumum düşüncesi. Dini inancı olan birine göre evet, kaderin belli ama sen bunu biliyor musun? Şu an bunu okumayı ya da geçmeyi sen seçiyorsun. Bu uygulamaya girmeyi sen seçtin. Bunu kapattıktan sonra yapacağın şeyleri sen seçiyorsun. Özgürsün çünkü şu an yapacağın her şey sadece sana bağlı.
Bir diğer durum nedensellik. Her şeyin aslında bir neden-sonuç ilişkisinde olduğu ve bizim buna engel olamayacağız. Bu da yanlış çünkü şu an senin yaptığın veya yapmadığın, dışardaki birinin söylediği veya söylemediği her şey bu neden-sonucu belirliyor. Kierkegaard’a göreyse neden-sonuç ilişkisi diye bir şey yok. Sonuçlar olur ve biz onlara bir neden uydururuz. İnsan aklı çünkü bu. Her şeyi anlayabileceği bir duruma indirgemeye çalışır. Tanrı tasavvurumuz bile buradan gelmiyor mu?
Rousseau’nun bilindik bir sözü vardır: “İnsan özgür doğar ama her yerden zincire vurulmuştur.” diye. Şimdi gelelim bu sözün anlamına. Bir ülkede yaşıyorsunuz. Doğduğunuz ülkeyi seçemiyorsunuz, yaşayacağınız ülkeyi belki. Ve doğduğunuz an bulunduğunuz ülkenin kurallarına uymak zorundasınız. Oradaki kültüre zıt bir şekilde yaşayamazsınız. Ben bir fıçıda yaşayacağım bile diyemezsiniz artık ama bunu da zamanında biz seçtik.
Kitabın ele aldığı bir diğer düşünce; eylemlerimde özgürüm, fikirlerimi kontrol edemiyorum. Düşüncelerim benden bağımsız. Düşüncelerimi kontrol edemediğim için düşüncemden doğan eylemlerimi de kontrol edemem.
“Hangi eylemleri gerçekleştirebileceğimiz bize bağlıyken, ne istediğimiz veya hissettiğimiz doğrudan bize bağlı değildir.”
Düşüncelerimizin derinine inersek psikolojiye girmiş olacağız fazlasıyla. Bilinçli ya da bilinçsiz bir şekilde yaşadıklarımız, duyduklarımız, okuduklarımız, izlediklerimiz, şahit olduklarımızla oluşur düşüncelerimiz. İstemli ya da istemsiz bir şekilde biz belirleriz yani. Peki tamamen mi? Buna ben de şüpheliyim. Çünkü az önce söylediğim Locke’un tabula rosasına göre bir yorum. Her şey sadece doğum sonrası mı? Genetik olarak ya da mizacımız genelinde bir şeyler de olamaz mı? O zaman özgürlüğümle mizacım çatışıyor sanki? İlkel davranışlar. Sezgisel, düşünülmeden. Düşünmeden yaptığım şeylerden sorumlu muyum? Akıl sağlığını yitirenler eylemlerinde sorumlu sayılmıyor mesela veya çocuklar. Hastalar da. Hatta alkollüyken bile paçayı sıyırabiliyoruz, alkol içmek bizim sorumluluğumuzda olsa bile. Emirle, zorla bir şeyi yaptığımda sorumlu değilim mesela. Kontrol bende değil ki.
“Eğer yaptığınız şey gerçekten kontrolünüz dâhilindeyse, o halde gerçekte yapıyor olduğunuzdan daha farklı bir şekilde davranmakta özgür olduğunuz söylenebilir. Filozofların dediği gibi, siz özgür bir failsiniz.”
“İrade olmadan, eylem özgürlüğünü hiçbir şekilde anlamlandırmayız.
Düşüncelerimden dolayı yargılanabilir miyim? Söylemediğim müddetçe hayır. Peki eyleme dökmem şart mı? Duruma göre değişir. Duruma göre mi özgürüm yani ben? Bilmem.
Kitaptaki başlıklara nazaran düşüncelerimi paylaştım aslında. Tamamen objektif bir şekilde yazıldığını söyleyemem. Özgür irade vardır mantığında yazar ve karşıt savunmalar bence yetersiz ama genel anlamda düşünce için okuyabilirsiniz.
·
160 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.