Yazar:
Thomas Pink
Çevirmen:
Kurtul Gülenç
Tahmini Okuma Süresi:
4 sa. 59 dk.
Sayfa Sayısı:
176
Basım Tarihi:
31 Ekim 2023
Yayınevi:
Say Yayınları
Orijinal Adı:
Free Will: A Very Short Introduction
ISBN:
9786050209839
Ülke:
Türkiye
Dil:
Türkçe
Türler:
Yorumlar ve İncelemeler
Özgür müyüz?
Antikçağdan bugüne kadar sorulan ve net bir cevabı olmayan bir sorudur bu: Özgür müyüz? Özgürlük nedir? Özgür irade var mıdır? Eylemlerimi ben mi belirlerim?
Kitapta da bu soruların geçmişten günümüze farklı düşünürlerin cevaplarını görüyoruz.
Bir ölçüde özgürüz. Sınırları çizmek lazım. Bedenimin dışına çıkamam. Kuş olup uçamam. Herhangi bir unzuvumu başka bir şekilde kullanamam. Doğamın dışına çıkamam. Seçimlerimde özgürüm ama. İstediğim davranışı sergileyebilirim, istediğim davranışı yapabilirim, tabii sonra sonuçlarına katlarım.
Bu yüzden özgürlükle serbestlik aynı şey değil. Bir canlı öldürme özgürlüğüm var ama öldürmemeliyim. İstediğim her şeyi yapabilecek olmam başkalarının özgürlüğünü kısıtlayacak, ona zarar verecek olmam anlamına gelmiyor. Gelmez.
“Eylemlerimiz üzerindeki kontrolümüz, bu eylemlerin sonuçları üzerinde de kontrol sahibi olmamızı sağlar.”
Özgürlüğün zıttı genel olarak kaderciliktir. Kaderim zaten belirlenmiş, ben ona mahkumum düşüncesi. Dini inancı olan birine göre evet, kaderin belli ama sen bunu biliyor musun? Şu an bunu okumayı ya da geçmeyi sen seçiyorsun. Bu uygulamaya girmeyi sen seçtin. Bunu kapattıktan sonra yapacağın şeyleri sen seçiyorsun. Özgürsün çünkü şu an yapacağın her şey sadece sana bağlı.
Bir diğer durum nedensellik. Her şeyin aslında bir neden-sonuç ilişkisinde olduğu ve bizim buna engel olamayacağız. Bu da yanlış çünkü şu an senin yaptığın veya yapmadığın, dışardaki birinin söylediği veya söylemediği her şey bu neden-sonucu belirliyor. Kierkegaard’a göreyse neden-sonuç ilişkisi diye bir şey yok. Sonuçlar olur ve biz onlara bir neden uydururuz. İnsan aklı çünkü bu. Her şeyi anlayabileceği bir duruma indirgemeye çalışır. Tanrı tasavvurumuz bile buradan gelmiyor mu?
Rousseau’nun bilindik bir sözü vardır:
Özgür irade, herhangi bir neden sonuç ilişkisine bağımlı kalmadan kendiliğinden gerçekleşen bir olay olarak anlamlandırılmış bu eserde. Üstelik, rasyonel düşünme şeklimiz, dürtülerimiz, arzularımıza dair çeşitli neden sonuç ilişkilerine bağlı kalınarak deterministik bir özgür irade olmamasına dair çeşitli savları incelemiş olsa bile, yazar bu etkilerin anlamı değiştirmediğini, '' salt olarak bir özgür irade" ' nin durumsal bir olay örgüsü olduğunu vurgulaması dikkat çekiyor. Şahsen bunu sadece anlık bir olay örgüsündeki yapıp yapmama özgürlüğünün bulunmasına indirgenmesi , tabiat itibariyle anlam bozunmasına yol açıyor. Benim kanaatim kesinlikle yapıp yapmama özgürlüğünün bile kısıtlı şartların etkisi altındaki bir kaç seçenek sunması ve bizi bu seçeneklerle sınırlaması yüzünden"salt olarak bir özgür irade" ' den bahsetmek, abes geliyor. Hayat görünmeyen güç kuvvetlerinin de etkisinde seçenekler sunuyor , yani bir nevi bir kaos var, bir karar kümesinin içindeki 50/50 bir olasılık özgür irade olarak nitelenemez. O olsa olsa kontrollü bir 50/50 dir. Farklı bir olay ve karar altındaki özgür irade olasılığını da hesaba katamayacağımıza göre tam anlamıyla bir özgür iradeden bahsedemeyiz.
Puan vermedi
Özgür irade meselesi tarihsel olarak Antik Yunan'a kadar geri götürülebilir. Bu konu geçmişten günümüze felsefenin ana gündemlerinden birini oluşturmaktadır. Özgür iradeye dair bir fikir edinmek için okuduğum Özgür İrade adlı kitapdan yararlandım. Thomas Pink tarafından kaleme alınan bu eser, oldukça kapsamlı bir şekilde özgür iradeyi irdelemiş bir giriş kitabı olsada, ele alış tarzı bakımından yazarın farklı sorular sorabilecek bir yetkinliğe sahip olduğunu da ispatlamaktadır. Bu kitabın bende uyandırdığı düşünceler kapsamında bu yazıyı yazmaya çalışacağım. Özgür irade üzerine şu yada bu şekilde kafa yoran herkesin bahsettiğim kitabı okumaları naçizane önerimdir.
Hepimiz hayatımızın günlük akışı içerisinde bir takım kararlar alırız. Bu kararların failinin kendimiz olduğu bilinciyle yaparız, tüm bunları. Evde oturmayı yada kitap okumayı tercih etmek bizim insiyatifimizdedir. İradi olarak hayata dair kararlar alır ve uygularız. Birisi çıkıpta tüm bu kararların bizim eserimiz olmadığını söylerse sizce ne düşünürüz? Tabi ki buna ihtimal dahi vermeyiz. Seçimlerimizin bizim eserimiz olduğundan hiçbir suretle şüpheye düşmeyiz. Oysa mesele bizim düşündüğümüzden daha karmaşıktır. Çünkü insanların özgür iradeye sahip olmadığını iddia eden önemli bir kesim düşünür bulunmaktadır. Ve onların ileri sürdüğü iddialar, hiçte yabana atılacak türden değildir. Gelin bu iddialara bir göz atalım.
Nedensel belirlenimciliğe göre davranışlarımız ve eylemlerimiz dahil olmak üzere yaşamın her alanında gerçekleşen olaylar nedensel olarak baştan belirlenmiş bulunur. Kararlarımızı belirleyen bizim içinde bulunduğumuz toplumsal, ekonomik ve bir takım siyasal nedenlerdir. Diyelim ki bir çocuksunuz. Oyuncak satan bir mağazaya gittiniz. Reyondaki bebek yada arabalara bakıyorsunuz, hangisini
Reklam
