Beş Şehir - İnceleme1000Kitap
Bazı kitaplar vardır, içinde sadece kelimeler değil, suskunluklar da dolaşır. Beş Şehir tam olarak böyle bir kitap. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın kelimelerle değil, zamanla yazdığı bir ağıt sanki. Beş farklı şehir üzerinden anlatılan, aslında tek bir ülkenin—ve daha da önemlisi—tek bir ruhun hikâyesi: geçmişiyle kavgalı, geleceğine yabancı, tam ortasında da Tanpınar gibi düşünen, hisseden bir insan. Tanpınar şehirleri gezerken bir mimar gibi değil, bir yas tutan gibi dolaşır. Çünkü onun şehirleri sadece taş duvarlardan, sokaklardan, camilerden ibaret değildir. Onun şehirleri aynı zamanda birer vicdandır. Toplumun değişimini, yönsüzlüğünü, köklerinden koparılma hissini taşıyan canlı organizmalardır. Sosyolojik açıdan bakınca Beş Şehir, bir kırılma çağının sessiz çığlığıdır. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçerken yaşanan travmayı en çok şehirler hisseder. Çünkü toplumun modernleşme sancısı, önce şehirlerin yüzüne yansır. Erzurum’da bu sancı bir dirençtir, Konya’da bir teslimiyet, Ankara’da bir kararsız kalkınma, Bursa’da bir iç çekiş, İstanbul’da ise içinden çıkamadığımız bir yas hâlidir. Bu şehirler sadece coğrafi değil, aynı zamanda kültürel, zihinsel ve duygusal alanlardır. Tanpınar her şehri gezerken sadece mimari yapıları anlatmaz; bir caminin kubbesinde insanın ölüme bakışını, bir mezar taşında zamanla olan kopukluğunu, bir çeşmenin başında su gibi akıp giden değerleri okur. O yüzden Beş Şehir, bir tür “kent antropolojisi”dir aslında ve bir toplumun ruh hâlini anlamanın en samimi yollarından biridir. Modern birey için ev, bazen sadece yaşanılan yer değildir. Bazen insan kendi zamanında bile evsiz hisseder. İşte Tanpınar bunu en iyi anlatanlardan biri. Ne tam anlamıyla geçmişi yüceltiyor ne de bugüne övgü diziyor. O arada bir yerden konuşuyor. Bu da onu sosyolojik olarak çok önemli kılıyor. Çünkü geçiş dönemlerinin insanıdır Tanpınar. Bugün hâlâ hissettiğimiz “biz neyiz?” sorusunun çok önceden yankılandığı bir sestir. Bu bağlamda onun “olmak ya da olmamak” meselesi, sadece bireysel bir kriz değil; toplumsal kimlik krizidir. Biz kimiz? Doğunun mu, Batının mı çocuğuyuz? Gelenek mi, yenilik mi? Takvimler değişti ama biz içimizde hâlâ o sorunun cevabını arıyoruz. Tanpınar’ın dili de bu parçalanmışlığın taşıyıcısıdır ne tam Osmanlıca, ne tamamen sade Türkçe. Tıpkı dönemin insanı gibi, dili de bir geçiş hâlindedir ve bu da gösterir ki dil, bir toplumun yaşadığı zihinsel dönüşümün aynasıdır. Sosyolojiye göre dil sadece anlatmaz, aynı zamanda biçimlendirir. O hâlde Beş Şehir, sadece geçmişi anlatan bir metin değil; geçmişle nasıl konuşacağımızı öğreten bir dildir.
Bugün şehirlerimizi yeniden inşa ediyoruz. AVM’lerle, gökdelenlerle, hızla unutulan sokak isimleriyle. Ama Tanpınar’ın Beş Şehir’i, bize bir şeyi hatırlatıyor: Bir şehir, sadece binalarla var olmaz. Bir şehir, ancak onu hatırlayan, onunla dertlenen insanlarla yaşar. Tanpınar’ın şehirleri artık eskisi gibi değil. Ama hâlâ içimizde bir yerlerde yaşıyorlar. Belki Bursa gibi içe dönük bir hüznümüzde, belki Ankara gibi suskun ama sabırsız bir bekleyişimizde. Belki İstanbul gibi geçmişin yükünü sırtlayan karmaşık tarafımızda ve belki de hâlâ o büyük sorunun içindeyiz: Olmak mı, olmamak mı?
·
16 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.