ROMANEKE XWEŞ û ZİMANEKÎ PİRSÎSTEMÎKurdî
Puan vermedi·88 syf.··
Beğendi
·2025 9. kitabı
·32 saatte okudu
·Okunma: 06 Haziran 2025 17:39
“Deng ji xwe birîn û bêdengî rihê mirovan dike nava kundir-7”
Roman bi vê hevoka bi pirsgrêk dest bi rêvîtîya xwe dike û piştre hiş diherike; kuxika bav a bêkeys, şîşikên dayê, X, Y, Z û feminîzmeke nêr ( Hewce ye em hevparîyên vê romanê û romana Eyşana Beravî ya bi navê NOWA binêrin ji bo em karibinj femînizma li edebîyata kurdî nas bikin.)
1- !
Herî pêşî li romanê xalebang bala mirov dikêşe. Çikû xalebang heyecana nivîskaran an jî heyecana nivîskar dixwaze bide xwendeyan temsîl dike. Gelek nivîskar ji bo xalebangê dibêjin “fiyaskoya uslûbê” ye, “bêzewkî” ye, “karektera lawazîyê” ye. Li gorî min jî nehewceyîyek e. Em dikarin xalebangê nola emojîyên li sosyal medyayê ên bi xalbendîyan têne çêkirin bibînin.
Mînak:
:-)
Scott Fitzgerald ji bo xalebangê dibêje “Nola mirov henekekê bike û xwebixwe bi heneka xwe bikene.” Belê, li romanê kesekî bi sê dengan gotîbe “hawar” ma hewce ye ! li dawîyê hebe.
2 - WEKÎ
Li edebîyatên cîhanê gelek caran tişt bi şibandinan têne tasvîrkirin û têne vegotin. Li edebîyata tirkî teşbîh/şibandin bi piranî bi peyvekê(daçeka şibandinê “GİBİ”) tê kirin. Loma em di piranîya berheman de rastî hevokên qalib tên.
Mînak:
"Kendimi sonradan diskotek haline getirilmiş bir huzurevinin tavanı arasında unutulan yaşlı BİR adam GİBİ hissediyordum."ÖLÜ KELEBEKLERİN DANSI-Hüsnü Arkan-14
"Kendimi bir an şehirlerarası terminalde unutulmuş, terk edilmiş bir bavul GİBİ hissettim."RÜYASI BÖLÜNENLER/yavuz Ekinci(r.135)
"O gün kapıyı açmamla kardeşimin sırtlan GİBİ üzerime saldırmasını ve babamın sinek kovar GİBİ beni odadan kovmasını anımsadım. O günün kırgınlığı gırtlağıma saplanmış bir balık kılçığı GİBİ beni rahatsız ediyordu.( RÜYASI BÖLÜNENLER/yavuz Ekinci-131)
Li kurdî jî li gelek berheman em rastî gelek şibandinan tên û gelek hevokên qalib û şablon. Yek ji wan tiştên “zimanê edebîyatê” û “zimanê rojane” ji hev cê dikin, teşbîh/şibandin e. Ji bo zimanê me dewlemend e (!) gelek versionên “GİBİ” hene li kurmancî. Nola/nolî/nolanî, mîna/mînanî, wek/weke/wekî/weka/weku/wek ku/wekanî, fena/fenî/fenanî… û hin versîonên din…
Li vê berhemê bi piranî WEKÎ hatîye bikaranîn lêbelê hin versionên din jî hatine bikaranîn.
Wek
wekî
Wekî ku
weke
Mîna
Jİ berhemê hin mînak:
"Gava rihê min WEKÎ hespê kumeyt dihîre, bavê min WEKÎ dûpişkekî di nava mêjiyê min de vedide;”(24)
“…, min WEKÎ kivroşkekê lê dinêrî. Peyvên wî yên qirêj, di hişê min de WEKÎ kermêşekê vizînî dikirin. Herçiqas li hemberî wî rabim, ew ê WEKÎ cerdewanekî desthesin li ber serê min bibe darkutok.” (24)
Li romanê gelek şibandin hene (kêmzêde/bi kêmayî li her rûpelê 7; 7x80= 560)
- Rûpel 12: wekî 6, mîna 1
- Rûpel 16: wek 2, wekî 3, weke 2, mîna 2
- Rûpel 24 : wekî 8, mîna 1
- Rûpel: 52 di hevokekê de 8 wekî hene.
Di nav şibandinan de, şibandinên bi heywanan(ajalan) gelekî balkêş in. Em dikarin bibêjin ferhenga ajalan heye li vê romanê.
Wekî pandûlekê 8
Mîna masîyekî zîv 11
Wekî kezikên şevê 12-21
Wekî meşînan 13
Wekî masîyekî şimotek 13
Weke kurmikên hevrîşimê 16
Wekî kusîyekî 16
Wekî jûjiyan 15
Wekî marê duserî 15
Wekî dîkê bêwext dikir kurînî 16
wekî sîsirkê 18
Weke şêrekî21
Wekî rovîyekî felbaz 23
Wekî kîvroşkekê 24
Wekî kermêşekê 24
Wekî cerdewanekî 24
wekî batirsokekê 24
wekî dûpişkekê 24
Wekî hespê kumeyt 24
Wekî reşreşikan 25
Wekî ahtapotan 25
Wekî ajalekî 26
Wekî beqeke werimî 28
Wekî mehîneke har 28
Wekî dîkê qereçîyan 30
Wekî dêwekî 31
Wekî masîyekî 32
Wek şeytanokan 32
Wekî wehşekî 34
Mîna beytan 38
Wekî periya şevê 39
Wekî pêrîkî 39
Wekî meymûnan 39
Wekî pisîngê 41
Mîna qerequleyekî 41
mîna hespên kedîkirî 41
Wekî kewên gozel 43
Weke jûjîyê 45
Mîna kurmikên dil 48
Wekî nikulê darniqrokekê 50
Wek pilingekê 50
Wekî bizineke kedîkirî 55
Wekî kanguruyekê 55
Weke mirîşkekê
Wekî marekî 58
Weke pilingekê 60
Wekî dewarekê 61
Wekî du kusiyan 62
Wek şalûl û bilbilan 63
Wekî kewekî 64
Wek şêran 64
Wekî çûkên birîndar 65
Wekî meymûnên qûnsor 72
Wekî gurên birçî 73
Wekî pisîkan dimeşiyan 74
Wekî şeytanokan 74
Wekî masîyan 75
Wekî marekî kor 79
Wekî kurmoriyan 85
Wekî dehşika 86
Weke pisîkê 66
Mîna maran 66
Wek teyrê eylo 66
Wekî leglegê 66
Wekî topeke ji êgir 20
Wekî mêrên şevê 74
2- Li romanê KEN wiha hatîye bikaranîn
Kenekî fiştere 12
Kenekî bêkeys 47-78
Kenê bêteşe 50
Kenekî tinazwaranê 56
Kenekî narsîst 85
3 “ji nîşkA ve” gelek caran hatîye bikaranîn.
***Ji bo “ji nîşka ve” li edebîyata kurdî bûye MODA bala min dikşîne. Em dizanin bi gelek awayên din nivîskar dikare li gorî her rewşekê bi gelek awayeke din vebêje -ji vê hêlê ve kurmancî dewlemend e-di ber re, pêre-pêre, bi carekê, bêhemd, bi derbekê…- gelek vegotin hene- nizanim çima bi kar naynin. Belkî, rewşeke psîkolojîk be, belkî jî hin peyv dibine moda.)
Mînak:
Bi yek carî 8
Ji nîşkÊ ve 12- 20
ji nîşkA ve 13-18-22-28-30-31-38-39-47-50-63-74
4- DUSÎSTEMÎ
Li kêşana hevokên n’erênî, ne gramer, “devok” hatîye tercîhkirin. Çikû li zimanên nivîskî mirov du sîsteman bi hev re bi kar bîne kaos pêk tê. Hevok erênî be, bi sîstemekê, n’erênî be, bi sîstemeke din dibe, lêbelê ev tevger rewşeke kaotîkbûna zimên pêk tîne, civakîbûnê (sosyalizasyon) zortir dike.
Mînak:
Li vê hevoka li jêr; hem bikaranîna gramerî hem jî a devokî (du sîstem) di hevokekê de hatine bikaranîn.
“Ger rih aram nîn be, beden jî ne aram e.” 84
***Ger rih ne aram be, beden jî ne aram e. 84
Mînak:
Tixûb pir dûr nîn e 80 *** Tixûb pir ne li dûr e.
Ji xwe her tişt wisa nîne?84 ***Ji xwe her tişt ne wisa ye?
Mijara me ev nîne 85 ***Mijara me ne ev e.
Haya min ji min nînbû 86 ***Haya min ji min nebû
Dema şermê nîne 45 ***ne dema şermê ye.
Li hin raweyên fermanî yên neerênî devok hatîye tercîhkirin NE bûne ME.
Guh MEDE Elo 12
Metirse 36
metirsiya xwe 36
Qata yekem 70
Agirê yekem 41
Çavên xwe yê sisêyan 58
Zûtirîn fehmkirin û nakokî 11
Tu tiştekî 11
Wî çaxî 73
Wî çaxê 45
5-
Nola hemû berhemên kurdî li vê berhemê jî rengdêra MEZİN ji rengdêra BİÇÛK gelekî zêdetir hatîye bikaranîn.
Mînak:
Herî mezin 57
Felata herî mezin 69
Memikên wê mezin bûn 65
Likoya herî mezin 12
Hêzehe mezin 15
Şûşeyeke mezin 18
Hesreteke mezin 20
Qîzika piçûk
Bişirîneke piçûk 39
Qurtên piçûk 57
7-
Bikaranîna peyva qûnê
Qet ne xema qûna min e 8
Qûna derzîyan-8
Qewdek pûş bikî qûna wan 69
Panîya wan li qûna wan dikeve 72
8-
Hin mijarên din ên mirov dikare şîrove bike.
Asîman 70
Kevir TOMAR dikirin 64
Destê xwe yê çepê WENDA kiribû 62
Li benda KUTANÊ sekinîm 58
Bi tundî KUTAN xwaribû 50
, KUTA çavê min 85
Çavên xwe KUTA nava çavên min-10
Wekî BAYEKÎ TENİK 51
Zanebûn qet têrî nake! 51
Xuya 51
nîn e 37
“PAYÎZ PAYÎZ PAYÎZ.”
Demekê şûn DE 36
Memikên min hê nû pişkokî bûne 15
di devê mala me de dibihurê 15
di…de
ecêb (gelekî tê bikaranîn)
çavên wî Dİ memikên min DE asê dimînin 85
çûkên şevê 47
Wekî TOPÊN BERFÊ 79
Şerê Payizê û Ziryabê 79
ENCAM
Kurmancîya li vê berhemê nola nanê "tam bugday" bi "tam kurmancî" ye (piçekî şorayî heye lê xem nake). Edîtorîya Gulperi Gunduz-wilo dixwîye gelekî ked dayîyê- hêjayî teqdîrkirinê ye. Neyînîya gihaneka KUyê-an jî zaf kêmbûna wan- xweza û kesayîya kurmancî dide der. Her çi qasî li hin mijaran em karibim hin rexneyan bikin jî, cara ewil e li weşanxaneya Avestayê karê edîtoryalîyekê ev qasî diecibînim. Neyînîya hişmendîya tirkî û rêzikên zimanê soranî, kurmancîyeke xas nîşanî me daye. Ji zû de ye, nivîskar Suzan Samancî dişopînim, qelema wê bi tirkî xwirt bû lêbelê kurmancîya wê na. Suzan Samancî bi vê berhemê nîşanî me da çi qasî ked daye û li ber xwe daye ji bo bi zimanekî xwirt binivîse û nivîsîye jî. Ev berhem ji bo edebîyata kurdî modeleke baş e. “Ger rih aram nîn be, beden jî ne aram e.” 84 Ev hevoka bi du sîsteman(dusîstemî) nîşanî me dide, çawa dusîstemî dikare zimanekî qels bike. Gava zimanekî xwirt û birêkûpêk bi afirînerîyê re were xebitandin wê demê em ê karibin behsa edebîyateke xwirt bikin. Nexwe na.
··
490 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.