Vahdet: Toshihiko Izutsu’ta göre Tasavvufun Kalbindeki Birlik
Tasavvufun en temel kavramı olan vahdet (birlik), Toshihiko Izutsu’nun düşünsel analizinde yalnızca bir metafizik iddia değil, aynı zamanda bir bilinç dönüşümü olarak karşımıza çıkar. Ona göre tasavvuf, evrenin ve varlığın parçalı görünen yüzeyinin ardında yatan derin ve mutlak bir birliğin idrakidir. Vahdet, aklın değil, arınmış kalbin anlayabileceği bir sırdır.
İzutsu, İbn Arabî üzerinden inşa ettiği analizinde, evrende hakiki varlık olarak yalnızca Allah’ı tanımlar. Diğer tüm varlıklar, O’nun isim ve sıfatlarının tecellisinden ibarettir. İnsan da dahil olmak üzere tüm mevcudat, bu mutlak varlığın çeşitli yansımalarıdır. Çokluk, sadece göreli bir görüngü, yani zahirî bir çeşitliliktir. Hakikatte ise yalnızca “el-Vâhid”, yani bir olan Allah vardır.
Bu anlayış Vahdet-i Vücûd doktriniyle temellenir: Varlık bir tanedir ve o da Allah’ın varlığıdır. Tüm mahlukat, bu varlığın çeşitli aynalarda beliren yansımalarıdır. İzutsu, bunu açıklamak için ayna metaforunu kullanır: Allah’ın isimleri ve sıfatları, evrende yansıyan ışıklar gibidir. İnsan, bu yansımaların en yoğun şekilde toplandığı bir merkez aynadır. Bu nedenle “insan” evrenin özeti, yani mikrokozmos olarak görülür.
Bu bağlamda bilgi anlayışı da değişir: Gerçek bilgi (ma’rifet), nesneleri tanımak değil, onların ardındaki ilâhî hakikati tanımaktır. Tasavvuf ehli, okumakla değil, olmakla ilerler. Yani sûfi, bilgiye ulaşmak için benliğini eritmeli, varlığını Allah’ta yok etmelidir. Bu hâl, “fenâ fillâh” (Allah’ta yok oluş) ve ardından gelen “bekâ billâh” (Allah ile baki kalış) makamlarıyla tanımlanır.
Toshihiko Izutsu’ya göre bu düşünce sadece İslâmî değil, aynı zamanda evrensel mistik geleneklerle paraleldir. Zen Budizmi’ndeki “kendiliğin yokluğu” ya da Taoizm’deki “birlik içinde akan düzen” kavramlarıyla tasavvuf arasında şaşırtıcı benzerlikler kurar. Ancak İslâm tasavvufunun farkı, bu birliğin merkezine şahsî ve aşkın bir Tanrı’yı yerleştirmesidir. Bu yönüyle tasavvuf, hem bir aşk metafiziği, hem de bir bilinç terbiyesidir.
Vahdet düşüncesi, sadece entelektüel bir iddia değil, aynı zamanda ontolojik bir inkılaptır. İnsanın kendini ayrı bir varlık olarak görmekten vazgeçip, tüm kâinatla birlikte tek bir hakikatin canlı parçası olduğunu kavramasıdır. Bu anlayışta:
> Sen varsın sanırsın, ama gerçekte sen yoksun.
Her şey O’dur, ama O, hiçbir şeye benzemez.
··
172 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.