Frankeştayn – Əbədi güzgü
Mary Shelley
Əsl canavar kim idi? Tanrıya bənzəmək istəyən Viktor, yoxsa onun tərk etdiyi məxluq?
Mary Shelley-nin yazdığı “Frankeştayn” sadəcə bir qorxu romanı deyil. Bu əsər həm elmi inkişafın doğura biləcəyi faciələri, həm insanlıq borcunu, həm də yaradıcı və yaradıcının bir-birinə qarşı məsuliyyətini ehtiva edən çoxqatlı bir fəlsəfi və ədəbi manifestdir. Romanı bitirdikdən sonra ən çox təsirləndiyim hissə, şübhəsiz, Elizabetin ölüm səhnəsi oldu. O an, sadəcə bir sevgi hekayəsinin sonu deyildi – Viktorun yaratdığı canlının ona qarşı olan cavabının qaranlıq zirvəsiydi.
Yaradıb buraxmaq – Tanrılıq iddiası və məsuliyyət
Viktor Frankeştayn bir varlıq yaradır. Lakin onu gördüyü an qorxur və ondan üz çevirir. Burada baş verən şey, öz əllərinlə dünyaya gətirdiyin bir şeyə “məsuliyyət almamaq” fəlakətidir. Mənə görə, heç bir yaradıcının yaratdığı şeyi üz üstə buraxmağa haqqı yoxdur. Əgər onu yaratdınsa, onun taleyinə də bir qədər cavabdehsən.
Bu mənzərə, müasir dünyada süni intellekt texnologiyaları ilə qurduğumuz münasibətə çox bənzəyir. Biz indi də “canavarlar” yaradırıq: AI, robotlar, genetik klonlar, neyrotexnologiyalar və sair. Amma onların hüquqi, etik və emosional nəticələrini düşünmədən, bu varlıqlara hisslərdən məhrum “alətlər” kimi yanaşırıq. Frankeştayn bizə deyir ki, yaratdığın şeyin canı varsa – ürəyi də ola bilər.
Canavar doğulmadı – Canavara çevrildi
Frankeştaynın yaratdığı varlıq, ilk andan etibarən pis biri deyildi. O, öyrənmək, ünsiyyət qurmaq, sevilmək istəyirdi. İnsanlar onu görünüşünə görə rədd etdikcə, o da qəzəbə, nifrətə və intiqama çevrildi. Bu mənzərə, cəmiyyətin “fərqlilərə” qarşı rəddedici davranışının dəhşətli nəticələrini göstərir. Əgər sən kimisə kənarlaşdırırsansa, onu “canavarlaşdırırsan”.
Bu, sanki günümüzdə sosial mediada və real həyatda “sistemə uymayan”, “qəribə görünən”, fərqli düşünən insanlara olan davranışlara da bir göndərmədir. Qabaqcadan mühakimə, damğalama, tənha buraxma bunların hamısı yeni Frankeştayn canavarları yarada bilər.
İkinci bir yoldaş: empatiya, yoxsa təhlükə?
Canavar, Viktor Frankeştayna bir arzu ilə müraciət edir: “Mənə bənzəyən bir yoldaş yarat.” Mən bu istəyi çox insani və haqlı hesab edirəm. Çünki o, sadəcə hisslərini bölüşmək, bu dünyada bir kimsəyə aid olmaq istəyirdi. Mən Viktorun yerində olsaydım, ikinci varlığı yaradardım. Onsuz da birini yaratmaqla insanlıq balansını pozmuşdum. Heç olmasa, onun yalqızlığına bir çıxış yolu vermək, məsuliyyətimi yarımçıq qoymamaq lazım idi.
Viktor isə qorxdu. Canavarın sözlərinə yox, öz qorxularına inandı. O, sevgi və anlayış yolunu seçmək əvəzinə, yenə də inkar və imhaya yönəldi.
Gəlin bir anlıq düşünək: əgər bir süni intellekt gələcəkdə insan kimi hiss edə, öyrənə, hətta sevə biləcəksə biz ona necə yanaşacağıq? Frankeştayn romanı bizə bu sualı 200 il əvvəldən verir:
“Yaratdığınız varlıq şüurlu olsa, onu sırf sizin qorxularınıza görə tərk etmək haqlı bir düşüncədirmi?”
Bu sual get-gedə daha real olur. Süni intellektlərin və robotların əxlaqı, hüquqları, emosional tələbatları bir gün müzakirə mövzusu olacaq. Və biz bu zaman özümüzü Viktor kimi aparacağıqmı, yoxsa o yaratdığımız “canlılara” anlayışmı göstərəcəyik bunu bilmirik.
Frankeştayn – Əbədi güzgü
Mary Shelley sadəcə bir canavar hekayəsi yazmadı. O, bizə “nə üçün insanıq?”, “nəyə görə yaradırıq?” və “nə vaxt məsuliyyət alırıq?” kimi dərin suallar verdi. Frankeştayn, həm elmi, həm sosial, həm də etik baxımdan zamanından çox irəli bir əsərdir. Və o, bu gün süni intellektin inkişaf etdiyi bir dünyada daha aktual görünür.
Frankeştayn niyə əbədi güzgüdür?
Mary Shelley-nin bu romanı:
19-cu əsrdə yazılıb, amma bu günün suallarını da verir:
• “Elmi inkişaf nə zaman təhlükəyə çevrilir?”
• “Sevilməyən insan pis olurmu?”
• “Süni yaradılmış bir varlıq da hiss edə bilərmi?”
• “Yaradan öz yaratdığına cavabdehdirmi?”
Bu suallar:
• 1920-ci illərdə robot ideyasında;
• 1950-ci illərdə nüvə silahı qorxusunda;
• 2000-ci illərdə süni intellektdə;
• və bu gün də dünyanın hər tərəfində aktualdır.
Deməli, Frankeştayn sanki insanlığın içini əks etdirən bir güzgüdür – və bu güzgü heç solmur, heç itmir.
Frankenşteyn və ya Müasir Prometey
Mary Shelley
Əsl canavar kim idi? Tanrıya bənzəmək istəyən Viktor, yoxsa onun tərk etdiyi məxluq?
Mary Shelley-nin yazdığı “Frankeştayn” sadəcə bir qorxu romanı deyil. Bu əsər həm elmi inkişafın doğura biləcəyi faciələri, həm insanlıq borcunu, həm də yaradıcı və yaradıcının bir-birinə qarşı məsuliyyətini ehtiva edən çoxqatlı bir fəlsəfi və ədəbi manifestdir. Romanı bitirdikdən sonra ən çox təsirləndiyim hissə, şübhəsiz, Elizabetin ölüm səhnəsi oldu. O an, sadəcə bir sevgi hekayəsinin sonu deyildi – Viktorun yaratdığı canlının ona qarşı olan cavabının qaranlıq zirvəsiydi.
Yaradıb buraxmaq – Tanrılıq iddiası və məsuliyyət
Viktor Frankeştayn bir varlıq yaradır. Lakin onu gördüyü an qorxur və ondan üz çevirir. Burada baş verən şey, öz əllərinlə dünyaya gətirdiyin bir şeyə “məsuliyyət almamaq” fəlakətidir. Mənə görə, heç bir yaradıcının yaratdığı şeyi üz üstə buraxmağa haqqı yoxdur. Əgər onu yaratdınsa, onun taleyinə də bir qədər cavabdehsən.
Bu mənzərə, müasir dünyada süni intellekt texnologiyaları ilə qurduğumuz münasibətə çox bənzəyir. Biz indi də “canavarlar” yaradırıq: AI, robotlar, genetik klonlar, neyrotexnologiyalar və sair. Amma onların hüquqi, etik və emosional nəticələrini düşünmədən, bu varlıqlara hisslərdən məhrum “alətlər” kimi yanaşırıq. Frankeştayn bizə deyir ki, yaratdığın şeyin canı varsa – ürəyi də ola bilər.
Canavar doğulmadı – Canavara çevrildi
Frankeştaynın yaratdığı varlıq, ilk andan etibarən pis biri deyildi. O, öyrənmək, ünsiyyət qurmaq, sevilmək istəyirdi. İnsanlar onu görünüşünə görə rədd etdikcə, o da qəzəbə, nifrətə və intiqama çevrildi. Bu mənzərə, cəmiyyətin “fərqlilərə” qarşı rəddedici davranışının dəhşətli nəticələrini göstərir. Əgər sən kimisə kənarlaşdırırsansa, onu “canavarlaşdırırsan”.
Bu, sanki günümüzdə sosial mediada və real həyatda “sistemə uymayan”, “qəribə görünən”, fərqli düşünən insanlara olan davranışlara da bir göndərmədir. Qabaqcadan mühakimə, damğalama, tənha buraxma bunların hamısı yeni Frankeştayn canavarları yarada bilər.
İkinci bir yoldaş: empatiya, yoxsa təhlükə?
Canavar, Viktor Frankeştayna bir arzu ilə müraciət edir: “Mənə bənzəyən bir yoldaş yarat.” Mən bu istəyi çox insani və haqlı hesab edirəm. Çünki o, sadəcə hisslərini bölüşmək, bu dünyada bir kimsəyə aid olmaq istəyirdi. Mən Viktorun yerində olsaydım, ikinci varlığı yaradardım. Onsuz da birini yaratmaqla insanlıq balansını pozmuşdum. Heç olmasa, onun yalqızlığına bir çıxış yolu vermək, məsuliyyətimi yarımçıq qoymamaq lazım idi.
Viktor isə qorxdu. Canavarın sözlərinə yox, öz qorxularına inandı. O, sevgi və anlayış yolunu seçmək əvəzinə, yenə də inkar və imhaya yönəldi.
Gəlin bir anlıq düşünək: əgər bir süni intellekt gələcəkdə insan kimi hiss edə, öyrənə, hətta sevə biləcəksə biz ona necə yanaşacağıq? Frankeştayn romanı bizə bu sualı 200 il əvvəldən verir:
“Yaratdığınız varlıq şüurlu olsa, onu sırf sizin qorxularınıza görə tərk etmək haqlı bir düşüncədirmi?”
Bu sual get-gedə daha real olur. Süni intellektlərin və robotların əxlaqı, hüquqları, emosional tələbatları bir gün müzakirə mövzusu olacaq. Və biz bu zaman özümüzü Viktor kimi aparacağıqmı, yoxsa o yaratdığımız “canlılara” anlayışmı göstərəcəyik bunu bilmirik.
Frankeştayn – Əbədi güzgü
Mary Shelley sadəcə bir canavar hekayəsi yazmadı. O, bizə “nə üçün insanıq?”, “nəyə görə yaradırıq?” və “nə vaxt məsuliyyət alırıq?” kimi dərin suallar verdi. Frankeştayn, həm elmi, həm sosial, həm də etik baxımdan zamanından çox irəli bir əsərdir. Və o, bu gün süni intellektin inkişaf etdiyi bir dünyada daha aktual görünür.
Frankeştayn niyə əbədi güzgüdür?
Mary Shelley-nin bu romanı:
19-cu əsrdə yazılıb, amma bu günün suallarını da verir:
• “Elmi inkişaf nə zaman təhlükəyə çevrilir?”
• “Sevilməyən insan pis olurmu?”
• “Süni yaradılmış bir varlıq da hiss edə bilərmi?”
• “Yaradan öz yaratdığına cavabdehdirmi?”
Bu suallar:
• 1920-ci illərdə robot ideyasında;
• 1950-ci illərdə nüvə silahı qorxusunda;
• 2000-ci illərdə süni intellektdə;
• və bu gün də dünyanın hər tərəfində aktualdır.
Deməli, Frankeştayn sanki insanlığın içini əks etdirən bir güzgüdür – və bu güzgü heç solmur, heç itmir.
Frankenşteyn və ya Müasir Prometey·
38 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.