Bir kadının ağzından anlatılan bu hikâye, post-travmatik yazınsal hafızanın bir tezahürü; anlatıcı, yirmi yıl önce uğradığı ihanetin olaylarını yeniden kurarken, yalnızca geçmişe değil, geçmişin yeniden üretim gücüne de bakıyor.
1939'da yayımlanan Eszter’in Mirası, Macar yazar Sandor Marai'nin sanatını özetleyen kısa bir öykü. Bu öyküde, harabeye dönmekte olan bir evde yalnız bir kadın olan Eszter, yıllar önce her şeyini elinden alan ve ortadan kaybolan sevdiği adam Lajos’un aniden geri dönmesiyle karşılaşır. Geçmişin boğucu havasında yaşayan bir kadının, kısa süreli duygusal sığınma mekanlarıyla ve fırsatlarıyla kendini kandırmaya çalışırken gerçeklikle yüzleştiği bir iç hesaplaşma olan anlatı, kadınsı kırılganlığın, geçmişe saplanmışlığın ve kendini avutma çabalarının adeta bir kristali. ''Küstah ve tepeden bakan saygısızlığı'' içinde Eszter'in düzenini bozmak için çıkıp gelen Lajos 'her şeyi yoluna koyma isteğinden' bahseder ancak Eszter onun 'hukukçulara özgü duyarsızlığına' hazırlıklıdır, yalnızlığıyla uyumlu olan her kadın gibi yaşamın değişmez yasalarını çoktan kabul etmiştir. Ancak Lajos hemen kovulmaz çünkü geçmişin küllerinden doğmaya hazır göründüğü bu yüzleşme, dramın son perdesinin oynanmasına yetecek kadar uzun sürer: ''Bu dünyanın yasası, başlamış olanın bitirilmesi gerektiğidir". Keşişçe bir uysallık...Bu uysallık içinde, anlatıcı sesin dinginliği zamana direnç değil, zamanla uzlaşmadır. Zaman burada karakterlerin iradesinden bağımsız bir güç değil, onların tutkularıyla yoğrulmuş bir zemindir.
Romanın zamansal yapısı, Marcel Proust’un Kayıp Zamanın İzinde’sinde olduğu gibi, hafızanın dairesel, lineer olmayan doğasını izler. Ezster’in hafızasında Lajos’un ihaneti kadar, onunla yaşadığı umut dolu anlar da biriktirildiğinden öykü yüzleşmeden ziyade bir tür duygusal yeniden dolaşıma girmedir. Bu bağlamda bütün anlatı, yalnızca bir dolandırıcılık öyküsü değil, aynı zamanda şefkat ile zaaf arasındaki ince çizginin incelenmesi olarak da yorumlanabilir. Eszter’in yaşamı yirmi yıldır donmuştur; değişen sadece takvimdir, duygular ve ilişkilerse zamanın dışında, neredeyse bir tür ebedî tekrarda kalmıştır. Bu bakımdan, romanın zamansal yapısı, Benjamin’in "jetztzeit" (şimdi-zamanı) kavramını hatırlatır..Lajos’un gelişiyle bütün bir geçmiş yoğun bir biçimde bugüne çökmüştür.. Anlatının merkezinde yer alan bu "dönüş" motifi, kişinin tarihsel zamanla değil, duygusal zamanla var olduğunu vurgular. Márai'nin kurguladığı zaman, dışsal bir kronoloji değil, karakterlerin iç dünyasında yaşadıkları ertelenmiş hesaplaşmalarla tanımlanır. Eszter için yirmi yıl, bir değişim süresi değil, çözülmemiş bir düğümün pasif biçimde taşınmasıdır. Lajos’un gelişiyle anılar harekete geçse de, bu hareket ileriye değil daima geriye doğrudur, bugünkü yalıtılmışlığı geçmişin savrulmuşluğundan anlama çabasıdır. Eszter’in duygusal donmuşluğu, bireyin içsel zamanının sosyal zamanla nasıl çeliştiğini gözler önüne serer. Finalde ise, zamanın karakterler üzerindeki etkisi çözülmez; çünkü Márai’nin evreninde zaman bir açıklama değil, bir atmosferdir. Ve bu atmosfer, okurun zihninde geçmişin bitmeyen uğultusu gibi yaşamaya devam eder.
Eszter'in Mirası, gölgeli atmosferin ve uyurgezer gerilimin bir arada ilerlediği yer yer merak duygusunu kaşıyan bir albüm gibidir de. Çok eski bir evin üst katında, hiç kimsenin girmeye yanaşmadığı bir odanın içindeki çok eski bir kutu kadar ürkütücü olan bu 90 sayfalık öykü yazarın da dediği gibi ancak 'varoluşun ağırbaşlılığı' ifadesiyle özetlenebilir. Her şey elitist sessizliği içinde yer değişmeksizin yaşama tahammül ederken, bizler de her ne pahasına olursa olsun yalnız kadını bekleyen kaderi bilmek istiyoruz. Yazarın Eszter'e merhamet edebilmesini umuyoruz. Çünkü ben Eszter'in hikayesini takip ederken kayıtsız kalamadım ve sayfalar ilerledikçe kadının değişen ruh haline göre doğal olarak onun tarafını tutmaya ya da ona acımaya meylettim. Marai de bence bunu yapmaya çalıştı çünkü Lajos'a hiç önem vermeden -mektuplarına, pişmanlığına veya bu aşkın gelişiminin başlarına- yalnızca kadının karakteristik gelişimi üzerinde durdu. Sayfalar ilerledikçe Eszter'in gözümüzdeki imajı usanmış yaşlı ve sessiz bir kadından, bugünlerde kimselerin hatırlamadığı saygın yaşantı biçimlerinin muhafızı rolüne yükseldi. Eszter, bir muhafız gibi bekleyiş ve alarm duygusu içinde, yaşamının tek gerçek anlamının bu evde kalanı korumak olduğunu kabullenmişti. Eszter'i çok düşüneceğim, bunu biliyorum. Ondaki “teslimiyet” bir pasiflik değil, aktif bir “inanma ve bekleme” hali olarak görülmeli. Ondaki bu teslimiyet, varoluşun trajedisi karşısında bilinçli bir duruş hatta bir imandır. Kendi üzerine kapanan her kadında bir koruma programı ya da pasif bir kabullenişi aramanın kadınsı dünya yaratımından hiç haberdar olmamakla ilgili olduğunu düşünüyorum, kadındaki içsel güç kaynaklarından haberdar olmamakla...Eszter bu yüzden tercih edilmemiş bir kız kurusundan ziyade direkt olarak geçmiş tarafından seçilmiş bir iman şövalyesi olarak görülmeli. Eszter’in yaşlılık anlatısı, yalnızca bir çöküş değil, aynı zamanda bir ahlaki tanıklık süreci olarak da okunabilir. Roman boyunca Eszter, Lajos’un geri dönüşünü “kader”in bir cilvesi gibi karşılar; fakat bu teslimiyet, yalnızca kadınsı saflıkla değil, geçmişin anlamsızlıklarını anlamlandırmaya çalışan insan zihninin bir üretimi olarak da değerlendirilmelidir. Bu yüzden 'erkeğini bekleyen kadın' tiplemesi Eszter'in yakınından bile geçmez işte. "Fırtınadan kurtulan biri olarak altına sığınacak bir dam bulmak" Eszter’in kendi hayatını anlamlandırma çabasının hem metaforu hem de itirafıdır. Bu noktada Márai’nin dili, açıklamak yerine hissettirmeyi tercih eder; anlatının her satırı bir tür suskunluk dramaturjisi ile örülmüştür.
Dahası, Eszter'in muhafızı olduğu evi dolduran klostrofobik atmosfer, karakterlerin hem fiziksel hem ruhsal olarak kaçamayacakları bir iç mekâna hapsolmalarını simgelerken modernist edebiyatın kapalı anlatı evrenlerine özgü biçimde, burada mekân da karakterleşir: ev, yalnızca bir barınak değil, aynı zamanda geçmişin yankılandığı yankısız bir boşluktur. Lajos’un “kabul edilemez görünen teklif”i, klasik anlatılarda kötü adamın finalde cezalandırılması ya da alt edilmesi beklentisini boşa çıkarır; çünkü Eszter’in Mirası, ahlaki belirliliğin değil, belirsizliğin ve karmaşanın romanıdır. Tüm bu yönleriyle eser, yalnızca bireysel bir aşk hikâyesi değil, aynı zamanda belleğin, kırılganlığın, ihanetin ve tekrarın edebî bir laboratuvarıdır. Öte yandan Lajos, yalnızca anlatının antagonist figürü değil, etik yapının karşıt kutbudur; onun yaşam tarzı, rasyonel etik kuralların değil, arzu ekonomisinin merkezindedir. Fakat trajik olan, bu yıkıcılığın, hayata yoğunluk ve anlam katacak kadar cezbedici olmasıdır. Eszter’in onu bekleyişi, adalet talebi değil, zamanla başa çıkamayan bir ruhun kendine yönelttiği bir cezadır.
Bununla birlikte, romanın dili sade ve dingindir; fakat bu sadelik, anlatıcının içsel çalkantılarını bastırmaya çalışmasının bir sonucu olarak işlev görür. Bu anlamda metnin sessizliği, bir tür "suskunluk estetiği" yaratır. Kadın karakterlerin (Eszter ve Nunu) mekânsal sıkışmışlığı, Virginia Woolf’un “kendine ait oda” talebini ters yüz edercesine, kendi sessizliklerinde özgürleşmeye çalışan kadınları sahneye çıkarır. Lajos’un "anlatıdaki yokluğu", varlığından daha güçlüdür; tıpkı Godot gibi, gelişiyle değil, beklenişiyle anlatının ritmini belirler. Marai, lirik yapıyı trajik olanla harmanlayarak okuru hem bir mesafede tutar hem de yavaşça içine çeker. Karakterlerin konuşmaları teatral, neredeyse sahne diliyle örülmüş gibidir; bu da romanın gerçeklik düzlemini belirli ölçüde askıya alır. Konuşmalar sık sık aforizmalara ve genel doğrulara, yüzyllık yasalara yaslanır; bu, anlatının zamansal aidiyetsizliğini ve evrensellik iddiasını pekiştirir. Lajos’un dili ise, manipülatif ve cazibeyle örülmüştür: ne söylediği değil, nasıl söylediği etki yaratır. O, dili bir silah gibi kullanır; ikna değil, büyü peşindedir. Anlatıcının dili ise, sakin, kontrollü ve yer yer hipnotiktir; fakat bu dinginliğin altında bastırılmış öfke ve yılgınlık gizlidir. Özellikle Eszter’in iç monologlarında yer alan cümleler, uzun ve yumuşak akışlı olmalarına rağmen, bir tür zihinsel tutsaklık ve kendi duygularını rasyonalize etme çabasıyla örülüdür. Marai’nin cümleleri, kısa bir romanın sınırları içinde bile zamana ve hafızaya sızan, tekrar okuma isteği uyandıran çok katmanlı bir derinlik sunar. Bu çok katmanlı derinliği İşin Aslı, Judith ve Sonrasında'da görmüştük. Eszter’in Mirası’ndaki dil, karakterlerin psikolojik hallerini dile getirmenin ötesinde, onları biçimlendiren bir yapıdır. Sonuçta, bu anlatı karakterler kadar onların konuş(a)mama biçimlerinin de romanıdır. Marai’nin üslubu, sade görünen bir kalıbın içine zarif bir yıkımı gizler: kelimeler, neyi anlattıklarından çok neyi sustuklarıyla konuşur.
Son olarak, öykünün sonu, dramatik açıdan doyurucu olmasa da, anlatının duygusal ve ahlaki boşluğunu vurgulaması açısından anlamlıdır. Bu “eksiklik”, belki de yazarın bilinçli bir biçimde okura yüklediği sorumluluktur. Marai, burada net cevaplar vermektense, iz bırakan sorular sormayı tercih eder. 1939’un Avrupa’sında geçen hikâye, şaşırtıcı biçimde güncel temalarla örülüdür: duygusal bağımlılık, toplumsal roller ve otoriteye boyun eğme hâli. Eszter’in Mirası, sahte vaatlerin, unutulmamış yüzleşmelerin ve erdem ile teslimiyet arasındaki sınırın bulanıklaştığı bir roman olarak, bireysel etik ile kolektif zaman arasında sıkışmış, modern bir yalnızlığın şiirsel anlatımıdır. Romanın dokusu, yalnızca bir aşkın enkazını değil, aşk aracılığıyla bozulan kişisel öz-benliğin ahlaki anatomisini de önümüze serer. Bu açıdan Márai, “zamana direnmenin değil, zamanla birlikte yaşlanmanın” edebiyatını yazar. Roman, kişisel zayıflıklarla tarihsel koşulların buluştuğu sınır çizgisinde yer alır. Marai’nin bu kısa ama yoğun eseri, yüzeydeki sakinliğin altında bastırılmış bir çığlığı taşır. Belki de bu yüzden, Eszter’in Mirası, klasik anlamda tatmin edici değil; ama içsel anlamda sarsıcı bir anlatıdır. Ve çok iyi bilinmektedir ki, kimi anlatılar, bitmemiş gibi hissettirdiği ölçüde kalıcıdır, miras bırakılan hiç yaşanmamış aşklar gibi.
·
236 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.