Bir Delikanlının Gözünden İnsanlık Manzaraları
Dostoyevski'nin "Delikanlı" romanını okumayı uzun zamandır istesem de kitabın kalınlığı ve etrafımda okuyan birine pek rastlamamış olmam beni hep ertelemeye itmişti. Ne var ki bu durum, eseri sesli kitap olarak dinleme fırsatı bulana dek sürdü. O an, Dostoyevski'nin satırlarına kulak verdiğimde, ertelediğim yılların ne kadar boşuna geçtiğini anladım. Genç kahramanı Arkadi'nin fırtınalı ruh hali üzerinden insan psikolojisine dair yapılan o derin ve sürükleyici anlatım karşısında, bunca zaman beklediğim için kendime kızdım. Sesli kitabın rehberliğinde bu büyük eseri bitirirken, kendimi ne denli önemli bir deneyimden alıkoyduğumu fark ettim. Çünkü "Delikanlı", Dostoyevski’nin o tanıdık ruhsal analizlerini, bu defa bir gencin çelişkilerle dolu dünyasında son derece akıcı ve etkileyici bir üslupla sunuyordu.
Kitabın en çok etkileyen yanlarından biri, Dostoyevski’nin diyaloglarda kurduğu ustalıklı dengeydi. Karakterler arasındaki konuşmalar, bazen sıradan bir gündelik sohbet gibi başlasa da, çoğu zaman insanın aklında yankı uyandıran, derin ve sarsıcı sorgulamalara dönüşüyor. “Ormanda değil, medeni bir memlekette yaşıyoruz” denildiğinde, aslında insanın içindeki vahşiliğin, toplumun cilalı yüzünün hemen altında pusuda beklediğini hissettiriyor. Herkesin birbirine akıl verdiği, yüksek ruhlu göründüğü ama aslında kendi içindeki çocukla, korkularıyla, hurafeleriyle boğuştuğu bir dünyayı anlatıyor Dostoyevski. Ve bu dünyada, ne kadar medeni olursak olalım, en ufak bir felaket anında içimizdeki deliliğe yenik düşebileceğimizi gösteriyor.
Kitabın özünde, insanın kendini ve başkalarını yargılaması, acı çekmeden yargıçlık hakkı kazanılamayacağı düşüncesi var. Kendi kusurlarını görebilen, kendini yargılayabilen bir karakterin gözünden, insanın ne kadar karmaşık ve çelişkilerle dolu bir varlık olduğunu izliyoruz. Kimi zaman kahramanlık peşinde koşarken, küçük şeylerle kendi etrafını kirleten, kimi zaman ise sevgiyi, tiksintiyi, korkuyu aynı anda içinde barındıran bir insan portresi çiziliyor. Dostoyevski, yakınını sevip de ondan tiksinmemeye imkân olmadığını söylerken, insanın en derin bağlarının bile ne kadar kırılgan ve acı verici olabileceğini hatırlatıyor. Yakınlık, çoğu zaman insanın kendine bile itiraf edemediği çelişkilerini ortaya çıkarıyor; sevgiyle tiksinti, bağlılıkla özgürlük arzusu arasında gidip geliyoruz. İnsanlığa karşı duyulduğu iddia edilen o büyük sevginin de aslında kişinin kendi zihninde yarattığı bir hayale duyulan sahte bir şefkatten ibaret olabileceğini gösteriyor.
Bir başka dikkat çekici nokta, kitabın zamanına ve insanına dair yaptığı eleştiriler. Şimdiki zamanın, duygusuzluğun, tembelliğin ve yüzeyselliğin devri olduğunu söylerken, insanın ne kadar kolay tatmin olup, hemen ardından yeni bir arayışa sürüklendiğini gözler önüne seriyor. Kimse bir şeyin üzerinde uzun uzun düşünmüyor, herkes her şeyi kolayca elde etmek istiyor. Dostoyevski, insanın içindeki bu doyumsuzluğu ve boşluğu, neredeyse alaycı bir dille anlatıyor. Ve bence, bu noktada kitabın güncelliği hâlâ geçerli; bugün de çoğumuzun en temel sorusu “Ne yapmalıyım, nasıl yaşamalıyım?” sorusunun etrafında dönüp duruyor.
Dostoyevski’nin “Delikanlı”sında, insanın özgürlüğüne, kimseye hesap vermeden yaşayabilme arzusuna sıkça rastlıyoruz. Kimsenin kendisinden bir şey talep etmeye hakkı olmadığını, özgürlüğün, parmağını bile kıpırdatmama hakkını da içerdiğini savunuyor. Bu, bir bakıma yalnızlığın ve bireyselliğin de yüceltilmesi. Kitabın kahramanı, “ülküsü”nün yalnızlık olduğunu söylerken, aslında insanın kalabalıklar içinde bile ne kadar yalnız olabileceğini, gerçek anlamda kimseyle tam olarak bütünleşemeyeceğini anlatıyor. Dostoyevski, insanın doğasındaki bu yalnızlığı, zaman zaman acı bir gerçeklik olarak, zaman zaman ise bir tür özgürlük ve güç kaynağı olarak sunuyor.
Bir de kadın-erkek ilişkilerine dair yaptığı gözlemler var ki, bunlar hem ironik hem de düşündürücü. Kadının kendisine yol verilmesini bir hak gibi görmesi, erkeğin ise bunu bir zorunluluk gibi hissetmesi, sosyal rollerin ve beklentilerin ne kadar köklü ve sorgulanmamış olduğunu gösteriyor. Bunu okurken, insan ister istemez kendi günlük hayatındaki küçük ama anlamlı çatışmaları hatırlıyor.
Son olarak, Dostoyevski’nin insanlığa ve ahlaka dair söyledikleri, kitabın en sarsıcı yanlarından biri. Ahlak ülküsünün kaybolduğundan, insanların üç tip alçaklığa bölündüğünden bahsederken, insanın kendini ve başkalarını kandırma kapasitesini, yalanların bazen gerçeklerden daha değerli algılanmasını eleştiriyor. Ama tüm bu karamsarlığın içinde, insanın kendine ve başkalarına karşı dürüst olması, suskunluğun güzelliği, acı çekmenin yüceliği gibi temalar da var. Dostoyevski, tüm bu çelişkileriyle insanı insana anlatıyor; hem yerden yere vuruyor hem de bir parça umut bırakıyor.
“Delikanlı”, bana göre Dostoyevski’nin en insani, en içten eserlerinden biri. Onun dünyasında, hiçbir duygu tek başına barınamıyor; sevgiyle nefret, umutla umutsuzluk, güçle acziyet hep iç içe. Kitabı bitirdiğimde, bir romanın insanı bu kadar sarsıp düşündürebilmesine, bir yazarın kendi içindeki karanlıkları bu kadar cesurca açığa çıkarabilmesine bir kez daha hayran kaldım. Geç okuduğuma üzülsem de, sonunda bu yolculuğa çıktığım için kendimi şanslı hissediyorum. Dostoyevski’nin aynasında kendime ve insanlara bir kez daha, bu kez daha dikkatli bakmayı öğrendim.
··
136 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.