"Estetikten Sorumluluğa: Varoluş İkilemi."
Kitaptaki başlıca karakterlerin temsil ettikleri;
Mümtaz: Estetizm + Sorumluluk Arasında Kalan Birey
Nuran: Aşk, güzellik, estetik hayat
Suat: Karanlık benlik, umutsuzluk
İhsan: Akıl, sorumluluk, olgunluk
Aşk ve Estetik → Nuran bölümlerinde zirveye çıkar.
Ölüm ve Nihilizm → Suat üzerinden işlenir.
Doğu-Batı Gerilimi → Geçmiş ve modernlik arasındaki köprü ihtiyacı.
Birey-Toplum Çatışması → Kişisel mutluluk ile toplumsal sorumluluk arasında sıkışma.
Kültürel Kimlik → "Hakiki" ile "taklit" arasındaki ayrım.
Burdan sonrasını spoiler almak istemeyenler okumasın :)
● Nuran ile aşkın Mümtaz üzerindeki dönüştürücü etkisi
Nuran, Mümtaz'ın dünyasını adeta bir "ışık" gibi aydınlatır. Onunla birlikte yaşadıkları, sanat, tabiat ve kadın güzelliğini bir "terkip" halinde algılamasını sağlar. Bu aşk, Mümtaz'ı sanatçı panteizmine yakın bir yoğun yaşama biçimine ulaştırır. Çevresindeki her şey güzelleşir; imgeler ve benzetmeler artar. Ancak Tanpınar bu bölümü anlatırken üslupta ölçüyü kaçırır; aşırı şairane, yüklü, tekrar eden bir dil kullanır. Yazarın bu abartılı üslubu kısmen bilinçli olarak, Mümtaz'ın estetizmini yansıtmak için kullandığı görülmektedir. Yazarın bu üslubu bilinçli olarak kullandığını kitabın içindeki şu alıntıdan anlayabiliriz
"Suat sözünü kesti:
-Bırak bu manasız benzetmeleri... Bir şeyi öbürüne benzetmeden konuşamaz mısın? Bu fena huylar yüzünden işleri ne kadar karıştırdığınızı hala anlamadınız mı?"
●Suat karakteri ve intihar sahnesi
Suat, Dostoyevski etkisi taşıyan, sinik ve hasta bir figürdür; Mümtaz'ın "öteki ben"i gibidir. Onun intiharı, Huxley'in Point Counter Point'indeki Spandrel karakterinden açıkça esinlenmiştir.
Suat'ın varlığı, romanın melodram dozunu artırsa da, Mümtaz'ın bilinçaltındaki ölüm fikriyle yüzleşmesini ve bundan vazgeçmesini sağlar.
Finalde Mümtaz, Suat'ın ölüm çağrısına "yükümün altında ezilmeyi" göze alarak karşı çıkar; böylece intihardan vazgeçer.
●Doğu-Batı meselesi ve Tanpınar'ın yaklaşımı
Batılılaşmayı yalnızca kültürel değil, ekonomik altyapıyla ilişkili gören Tanpınar, köksüzleşmeye karşıdır. "Hayat şekilleri" kavramı onun düşüncesinde geniş bir anlam taşır: yaşam biçimleri, sanat, gelenekler, estetik değerler...
Karşıtlığı Doğu-Batı veya manevi-maddi değerler olarak değil, "hakiki" ile "taklit" arasında kurar.
Müslümanlığı da soyut bir inanç sistemi olarak değil, bu topraklarda oluşmuş estetik biçimler, sanat eserleri, özgün hayat şekilleri bütünü olarak görür. Eskiye dönüş değil, yeniyi yaratırken eskiden ve Batı'dan yararlanma görüşündedir.
Birinci ve dördüncü bölümler yapısal paralellik taşır; aynı temalar (Nuran'dan ayrılık, İhsan'ın hastalığı, savaş) tekrarlanır.
Mümtaz'ın estetizmi ikinci bölümde Nuran'ın iç sesiyle, son bölümde İhsan ve Suat üzerinden sorgulanır.
Finaldeki metinden ("Fakat merdiveni çıkmadı. Orada ilk basamakta elleri başının arasında oturdu. Doktor, -artık benimsin, sade benim!- der gibi ona bakıyordu. Macide gözlerini silerek, ona doğru yaklaştı. Radyo evin sessizliği içinde tek başına, hadiselerin gür sesiyle, herkes için konuşuyordu.") Mümtaz'ın delirdiği izlenimine kapılınmamalıdır.
Finalde, Mümtaz kişisel mutluluk (estetik yaşam) ile toplumsal sorumluluk arasındaki ikilemi çözemeyeceğini kabul eder; intihar fikrinden vazgeçmiştir. Birey-toplum çatışması çözülmez ama sorumluluk yüklenilir. Estetik yaşama tutkusu yerini hayatın ağırlığını kabul etmeye bırakır.
Romanın asıl gücü, Tanpınar'ın dünyaya yüksek kültür ve estetik duyarlıkla bakışındadır.
Değerler çatışması (birey-toplum) yapısal olarak romana derinlik katsa da, okurun en çok hatırladığı şey bu çatışma değil, Tanpınar'ın İstanbul'u, Boğaz'ı, müziği, eski hayat şekillerini anlatma biçimidir. Huzur, tek boyutlu bir estetizm romanı değildir; Tanpınar, estetizmin sınırlarını ve yetersizliklerini de romanın içinde eleştirir.
İlk bölümde bırakmaz ve devam ederseniz edebi açıdan okuyacağınız ve zevk alacağınız en önemli Türk klasiklerinden biridir :)
·
22 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.