Nietzsche’nin 1878’de yayımladığı İnsanca, Pek İnsanca I, onun düşünce dünyasında önemli bir kırılma noktasıdır. Bu eserle Nietzsche, gençliğinde etkisinde kaldığı zamana aykırı bakışlar serisinde de ifadesini bulan Schopenhauer’cu metafiziği ve Wagner’in sanat-din anlayışını büyük ölçüde terk eder. Yerine eleştirel ve pozitivist bakış açısı koyar. Kitabın özü, insanı ve onun yarattığı değerleri tarihsel ve psikolojik temeller üzerinden açıklamaktır. Eser dokuz bölümden oluşur ve aforizmalar halinde yazılmıştır. Kısa ama yoğun bu pasajlar, insan doğasını ve kültürünü farklı açılardan ele alır.
Nietzsche, kitabın başında metafiziğe sert bir eleştiri yöneltir. Metafizik ve dinin iddia ettiği mutlak hakikatler, aslında insani ihtiyaçlardan doğmuş yanılsamalardır. Ona göre hakikat mutlak değil, insanca ve tarihsel bir olgudur. Bu nedenle insan davranışlarını ve değerlerini kimyasal bir çözümleme gibi parçalara ayırarak araştırmak gerekir. Nietzsche’nin amacı, yüce görünen değerlerin aslında sıradan arzular ve ihtiyaçlardan doğduğunu göstermek, böylece felsefeyi sahte yüklerinden arındırmaktır.
Bu bakış açısı, filozofların insanı sabit bir öz olarak görmesine karşı bir duruştur. Nietzsche’ye göre insan, sürekli bir oluş ve değişim içindedir. Bu tavır, Spinoza’nın doğadaki uyum ve zorunluluk fikrine karşıttır. Spinoza hakikati doğanın düzeninde bulurken, Nietzsche doğada düzen olmadığını, değerleri bizzat insanın yarattığını söyler.
Ahlak da bu çerçevede yeniden düşünülür. İyilik, kötülük, adalet gibi kavramların ilahi veya evrensel bir kaynağı yoktur, bunlar toplumların tarihsel koşulları ve güç ilişkilerinin ürünüdür. Dinler, özellikle Hristiyanlık, insanların acıdan kaçma ve teselli bulma ihtiyacından doğar. Sanat da benzer şekilde, Nietzsche’nin gençlik döneminde yücelttiği bir kurtuluş gücü olmaktan çıkar, yalnızca psikolojik bir ihtiyaç ve estetik bir faaliyet olarak görülür. Din ve sanat, dünyanın özü değil, insanın yarattığı çiçeklerdir.
Nietzsche’nin kitabında güçlü bir aydınlanmacı ruh sezilir. Bilim, metafiziğe ve dine karşı öne çıkarılır. Bilgi sınırlı olsa da ilerleyebilir. Kültürün olgunlaşması, parlak ama boş fikirlerden ziyade küçük ve sağlam hakikatlerin birikmesiyle mümkündür. Nietzsche, bilimin tarafsızlığını vurgularken, felsefenin mutluluk arayışıyla çoğu zaman yanılsamalara saplandığını da gösterir.
Aforizmalar boyunca insan davranışları incelenir. Dostluk, aşk, kıskançlık, bilgi tutkusu gibi konular, psikolojik ve tarihsel bir bağlamda ele alınır. Nietzsche, insanın önyargılardan kurtulması gerektiğini söyler. Öz/görünüş ayrımı veya birlik yanılsaması gibi kavramların insan icadı olduğunu hatırlatır. Dil, mantık ve matematik bile hakikati vermez, yalnızca yaşamın ihtiyaçlarına uygun düzeneklerdir.
Rüyalar, bu yaklaşımda kültürün ilk aynasıdır. İnsanlık, rüyalar gibi hayallerden yola çıkarak düşünmeye başlamış, bu süreçte metafizik yanılsamalar üretmiştir. Bu nedenle insanın hakikat arayışı, aslında kendi ihtiyaçlarının ve hayallerinin bir uzantısıdır.
Nietzsche, tarihteki geriye dönüşleri de ele alır. Reformlar, Rönesans veya metafizik fikirler, bazen geçmişin kaba yanlarını hortlatır. Ancak yanlışın içinden öğrenmek, ilerlemenin yoludur. Çatışma ve hata, kültürün gelişimini besler.
Bir diğer bölümde Nietzsche, insan doğasının ve ahlaki duyguların tarihsel gelişimini inceler. Zalimlik, bireysel bir suç değil, insanlığın geçmiş evrelerinden kalan bir mirastır. Zalim insan, aslında evrimsel bir kalıntıdır. Bu nedenle zalimliği gördüğümüzde dehşete kapılsak da, doğanın işleyişi kadar doğal bir şeyle karşı karşıyayızdır.
Ahlakın gelişiminde Nietzsche, efendi–köle ahlakı ayrımını vurgular: Efendi ahlakında “iyi” güçlü olandır; köle ahlakında ise “iyi” merhametli olandır. Modern ahlak, bu iki anlayışın tarihsel gerilimi üzerinde yükselmiştir.
İnsan duygularını da benzer şekilde analiz eder. Empati ve acıma hem sağlıklı hem de tehlikeli olabilir. Aşırı empati, özellikle Hristiyanlıkta, bir tür dini nevroza dönüşür. Nietzsche, büyük fedakârlıkların değil, küçük ve süreklilik taşıyan iyi niyetlerin kültürü ayakta tuttuğunu savunur. Acıma bile çoğu kez üstünlük veya gösteriş arzusunun bir maskesidir.
İnsan eylemleri çoğu kez başarı veya başarısızlığa göre yargılanır. Oysa ahlaki değer, sonuçtan değil, motivasyondan doğar. Nietzsche, eylemlerin ardındaki zorunluluğu vurgular. İnsan, haz arayışı ve acıdan kaçınma zorunluluğuyla hareket eder. Özgür irade bir yanılsamadır, insan, şelale gibi akarken, kendi akışını seçtiğini sanır. Bu yüzden ceza ve ödül, mutlak adaletin değil, davranışları yönlendirme ihtiyacının ürünüdür.
Nietzsche, geçmişin zalimliklerini bugünün değerleriyle yargılamamamız gerektiğini hatırlatır. Calvin’in Servetus’u yakması, kendi bağlamında tutarlıydı. İnsanlar kendi dönemlerinin inançlarına göre hareket ederler. Bu nedenle egoizm de kötü değildir, çünkü özgecilik sınırlıdır, başkasının acısı hiçbir zaman tam olarak hissedilemez.
Bu çerçevede, insan eylemleri suçluluk yerine zorunlulukla açıklanmalıdır. İntikam, acı çektirme veya acıma gibi davranışların temelinde bile haz arayışı vardır. İnsan, gücünü hissetmek için zalimlik yapar ya da acıma yoluyla kendini tatmin eder. Bu nedenle ahlak yasakları, başkalarının zararına değil, sonuçların yarattığı korkuya dayanır.
Nietzsche, yaşamı ve varlığı korumak için yapılan her davranışı meşru görür. Meşru müdafaa kapsamında yalan söylemek, acı çektirmek veya karşılık vermek bile savunulabilir. İnsan temel olarak sorumsuzdur. Adalet, hak edenin hakkını alması değil, toplumun düzenini sağlamak için kullanılan bir araçtır.
Nietzsche, din ve sanat üzerine de eğilir. Din, doğayı anlamak için ilk insanların başvurduğu yanılsamalı bir yöntemdir. Ritüeller hem doğayı hem toplumsal düzeni güvence altına almıştır. Hristiyanlıkta ise kurtuluş arayışı, insanın psikolojik bir ihtiyacı olarak görülür. Münzevilik, fedakârlık ve azizlik, görünüşte alçakgönüllü olsa da çoğu zaman güç ve kibirle bağlantılıdır.
Sanat da benzer şekilde yanılsama işlevi görür. İnsanlar sanat eserlerini kusursuz ve mucizevi sanır oysa arkasında yoğun emek vardır. Sanatçı, hakikatten çok büyüye yönelir; izleyiciye çocukça bir masumiyet ve teselli sunar. Nietzsche’ye göre kalıcı güzellik, yavaş yavaş insanın içine işleyen güzelliktir. Büyük sanat eserleri, doğuştan dehadan çok disiplinli çalışmanın ürünüdür.
Sanat, aynı zamanda dinin boşalttığı duygusal alanı doldurur. Modern insan estetiği yüzeysel yaşasa da, sanatın toplumsal işlevi sürer.
Nietzsche toplumsal yapı ve kültür sorunlarını tartışır. Toplumun gücü, çoğunluğun tartışmasız kabul ettiği ilkelere dayanır. Bu istikrar, bir yandan birliği korurken, diğer yandan durağanlık ve aptallaşma yaratır. Yenilik, çoğu kez zayıf veya farklı bireylerin açtığı çatlaklardan doğar.
Özgür tinli, alışkanlıkların ve geleneklerin dışına çıkan kişidir. Çoğunluk onu ahlaksızlıkla suçlasa da, hakikatin peşinde olan özgür tinli kültürün ilerlemesini sağlar. Bağlı tinliler ise alışkanlığa dayanır, onlar için doğru, faydalı ve kalıcı olandır.
Nietzsche, modern politikayı da eleştirir. Partiler, kitleleri etkilemek için düşüncelerini basitleştirir ve çarpıtır. Çoğunluğun mutluluk anlayışı tartışılmaz hale gelir. Yine de azınlığın sessizliği önemlidir. gerektiğinde bu sessizlik, kültür için değerli bir uyarıcıya dönüşebilir. Kültürün gelişimi için farklı toplumsal kastlara ihtiyaç vardır, zorunlu çalışanlar ve özgürce üretebilenler. Yüksek kültür, boş zamana sahip olanların üretimleriyle mümkün olur. Ancak modern çağda soyluluk ve seçkinlik giderek kaybolur; itaat bile sıradanlaşmıştır.
Savaş, sosyalizm, basın ve devlet gibi konular da Nietzsche’nin eleştirilerinden nasibini alır. Savaş barbarlaştırır ama aynı zamanda güçlendirir. Sosyalizm, hak değil güç meselesidir. Basının dev gücü, küçük samimiyetsizliklerin birleşmesinden doğar. Devlet ve adalet ise çoğu zaman güç sahiplerinin kendi çıkarlarını koruma araçlarıdır.
Etkileyiciydi sanırım tekrar okuyacağım.
Kitapta aforizma 292 ve 638’i de özellikle iki kere okumanızı tavsiye ederim that’s my shit!
Keyifli okumalar dilerim…
··
647 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.