Witold Gombrowicz’in Kozmos’u, edebiyat tarihinde neredeyse benzersiz bir yere sahiptir; çünkü roman, yalnızca bir olay örgüsünü değil, anlamın kendisini kurma ve bozma sürecini anlatır. Başlangıçta sıradan görünen bir tatil seyahati, genç kahramanların doğada buldukları bir kuş leşiyle —asılı bir serçeyle— başlar. Bu rastlantısal ayrıntı, karakterler için giderek büyüyen bir takıntının, adeta bir semptomun başlangıç noktası olur. Ormandaki dalların yönünden, evdeki gündelik ayrıntılara dek her şey, bir “işaretler zinciri”ne dönüşür. Ancak bu zincirin anlamı hiçbir zaman sabitlenmez; tam kurulacakken dağılır, yeni bir bağlantıya evrilir. Böylece Kozmos, insan zihninin, dünyada bir “düzen” arama saplantısını hem dramatize eder hem de grotesk bir şekilde alaya alır.
Gombrowicz burada, insanın gerçeklikle kurduğu ilişkiyi müthiş bir sezgiyle açığa çıkarır: Biz, dünyaya bir anlam vermeden yaşayamayız; ama verdiğimiz her anlam, biraz keyfî, biraz da paranoyaktır. Anlamı kurarken aslında onu icat ederiz, sonra da bu icadı “doğal”mış gibi görürüz. Kozmos, bu açıdan, yalnızca bir dedektif hikâyesinin parodisi değil, epistemolojinin ve ontolojinin bir roman biçiminde sahnelenişidir. Bu yönüyle, Gombrowicz’in “form” kavramı burada yepyeni bir katman kazanır: Form, yalnızca toplumsal ilişkilerde değil, zihnin kendi içsel işleyişinde de bir dayatma, bir şiddet biçimidir.
Bir hayran olarak, bu romanı okurken duyduğum hayranlık, onun hem felsefi hem de insani cesaretinde yatar. Çünkü Kozmos, soyut düşünceyi kuru bir kavram olarak değil, günlük hayatın en küçük ayrıntılarında —bir çatalın yönünde, bir dudak hareketinde, bir kuş leşinde— gösterebilmeyi başarır. Bu sıradanlık ile derinlik arasındaki çarpıcı bağ, Gombrowicz’in büyüsüdür: okur hem gülümser hem de ürperir, hem mantığın oyuna dönüşünü hem de oyunun mantığa dönüşünü seyreder.
Ayrıca roman, bireyin anlamlandırma saplantısının nasıl bir şiddet potansiyeli barındırdığını da sergiler. Küçük işaretler, giderek büyük bir komploya dönüşür, karakterler kendi kurdukları düzenin esiri olurlar. Bu, yalnızca bireysel bir sorun değil, insanlığın tarihsel dramıdır: Dünyaya sistemler, ideolojiler, inançlar dayatırız, sonra da onların içinde sıkışır kalırız. Gombrowicz bu kısır döngüyü hem acımasızca hem de mizahi bir tonda resmeder.
Sonunda Kozmos, bana göre Gombrowicz’in en radikal romanıdır: çünkü yalnızca edebiyatın değil, insan bilincinin temel mekanizmasını —anlam üretme ve o anlamın içinde boğulma hâlini— masaya yatırır. Onu okurken, kendini dünyaya anlam vermeye çalışan bir varlık olarak yakalarsın; en gündelik bakışının bile nasıl bir kurguya, nasıl bir form şiddetine dönüştüğünü fark edersin. Ve işte bu fark ediş, hem rahatsız edici hem de büyüleyicidir. Gombrowicz’in dahiliği, bu rahatsızlığı insana sevdirmesinde, o karmaşık ve çoğu kez ürkütücü deneyimi bir estetik haz hâline dönüştürmesindedir. Kozmos, bir roman olarak okunmaktan öte, insan olmanın en çıplak, en kaçınılmaz çelişkisini deneyimlemektir.
··
25 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.