Putlara Başkaldırı
Nietzsche'nin muazzam bir eseridir. Bu kitap okuruna çok farklı bir bakış açısı kazandırmaktadır. Özellikle "Dört Büyük Yanılgı" bölümüne ayrı bir parantez açmak isterim. Bayıldım.
"1. Yanılgı – Sebep ile sonucu karıştırmak
İnsanlar çoğu zaman sonuçları sebeplerle karıştırır. Örneğin dindar birinin “ahlaklı” yaşaması onun dini inancından kaynaklanıyor sanılır. Nietzsche’ye göre bu tersinedir: Zayıf, hasta ve yaşama gücünden yoksun insanlar dine sarılır; din onların sonucu değil sebebidir. Böylece yaşamı boğan inançların kaynağı yanlış yorumlanır.
2. Yanılgı – Yanlış nedensellik
İnsan, olayların nedenlerini yanlış yerde arar. İçgüdülerden gelen dürtüler değil de “özgür irade”, “Tanrı’nın buyruğu” ya da “ahlaki yasa” gibi hayali nedenler ortaya atılır. İnsan böylece kendi doğasını yanlış açıklamaya başlar.
3. Yanılgı – Hayali nedenlar icat etmek
Acı, korku veya mutluluk gibi duygular karşısında insanlar daima hayali nedenler bulur. Örneğin, başına gelen bir felaketi “Tanrı’nın gazabı” diye açıklamak ya da iyileşmeyi “duayla mucizevi bir yardım” saymak gibi. Nietzsche’ye göre bu, insanın bilinmeyeni açıklama arzusundan doğan bir kendini kandırmadır.
4. Yanılgı – Özgür irade yanılgısı
İnsan, kendi eylemlerinin “özgür irade”nin ürünü olduğuna inanır. Nietzsche’ye göre bu da büyük bir yanılsamadır. “Özgür irade” fikri, aslında insanlara suçluluk yüklemek, onları sorumlu kılmak ve böylece cezalandırabilmek için icat edilmiştir. Yani özgür irade inancı, bir ahlaki tahakküm aracıdır."
Eserin içeriğiyle ilgili ise genel özet şöyledir:
Eser 44 özdeyişle başlar. “Özdeyişler ve Oklar”, Nietzsche’nin bir tür felsefi mızrak atışı gibidir. Uzun çözümlemelere girmeden, ama tüm kitabın ruhunu sezdirerek; yaşamı olumlamayı, gücü yüceltmeyi, kölece ahlaka ve sahte putlara saldırmayı hedefler.
Nietzsche, Putların Alacakaranlığı’ndaki “Sokrates’in Sorunu” bölümünde Sokrates’i sadece bir filozof değil, aynı zamanda Batı düşüncesinde bir dönüm noktası olarak ele alır. Ona göre Sokrates, bedensel ve ruhsal yapısıyla yozlaşmanın, çürümenin bir işaretidir. Çirkinliği ve uyumsuzluğu yalnızca dış görünüşünde değil, karakterinde de ortaya çıkar. Nietzsche’ye göre sağlıklı ve güçlü bir yaşam akışında insan, içgüdülerine ve sezgilerine dayanır; ama Sokrates, tam tersine, sürekli akla ve mantığa sarılmıştır. Bu akılcılık bir güç değil, hastalığın, zayıflığın işaretidir.
Sokrates’in en büyük silahı olan diyalektik de Nietzsche’ye göre sağlıklı toplumlarda küçümsenen, yalnızca çaresizlerin başvurduğu bir araçtır. Ancak Sokrates, tartışma gücünü öne çıkararak tüm değerleri tersine çevirmiştir. Bu durum, Atina’nın kendisinin de yorgunluğa, çözülmeye girdiğinin kanıtıdır; halk, Sokrates’in aşırı akılcılığına bu yüzden sarılmıştır. Nietzsche, Sokrates’in ahlak anlayışını da yaşam karşıtı bulur. “Erdem bilgidir” sözüyle aslında tutkuları, içgüdüleri bastırmaya yönelmiş; yaşamı doğrulamak yerine, onu aklın dar kalıplarına hapsetmiştir.
Sonuç olarak Nietzsche, Sokrates’i bir tür “hastalık belirtisi” olarak görür. Onun düşüncesiyle başlayan süreç, Batı’nın doğal, içgüdüsel, yaşamı onaylayan kültürden uzaklaşıp akılcı, ahlakçı ve yaşamdan kopuk bir felsefe yoluna girmesine sebep olmuştur.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı eserinde yer alan “Felsefede Akıl” bölümünde, filozofların aklı nasıl kullandıklarını ve bunun yaşamla ilişkisini sorguladığını görürüz. Burada Nietzsche özellikle metafiziğe, akılcılığa ve duyuların küçümsenmesine karşı çıkar.
Ona göre felsefeciler, gerçekliği “duyularla kavranan dünya” ile “aklın kurduğu sözde daha gerçek bir dünya” olarak ikiye ayırmışlardır. Bu ayrım, Platon’dan itibaren Batı felsefesinin en büyük hatasıdır. Çünkü filozoflar, yaşanan, hissedilen, dokunulan dünyayı değersizleştirmiş; onun yerine, soyut bir idealar dünyasını, yani aklın kuruntularını yüceltmişlerdir. Nietzsche, bu tutumu bir “yaşam düşmanlığı” olarak görür.
Nietzsche’ye göre duyular, gerçeğin yegâne kaynağıdır. Filozofların yaptığı gibi duyuları küçümsemek, onları “yanıltıcı” diye nitelemek, aslında yaşamın kendisini reddetmek anlamına gelir. Oysa duyular bize yaşamı verir; akıl ise, çoğu zaman yaşamı sınırlayan, ölü soyutlamalar üreten bir güçtür. Bu yüzden Nietzsche, felsefenin yüzyıllar boyunca duyulara karşı aklı savunarak büyük bir yanılgıya düştüğünü ileri sürer.
Nietzsche şunu anlatır: Felsefeciler, “akıl”ı kutsayıp “duyular”ı küçümseyerek yaşamı ve gerçekliği ters yüz ettiler. Gerçek, duyularla kavranan dünyadadır; aklın uydurduğu soyut öte dünyalarda değil. Bu yüzden “felsefede akıl”, aslında felsefenin en büyük hastalıklarından biridir.
Nietzsche’nin “Putların Alacakaranlığı” kitabındaki en ünlü kısımlardan biri de “Hakiki Dünya’nın Sonunda Bir Masal Oluşu” bölümüdür. Burada Nietzsche, Batı felsefe geleneğinin en köklü düşüncesini – “hakiki dünya” fikrini – alaycı bir dille eleştirir.
Platon’dan beri filozoflar, içinde yaşadığımız, duyularla kavradığımız bu dünyayı değersiz görmüş; bunun ötesinde, değişmeyen, mutlak, kusursuz bir “hakiki dünya” hayal etmişlerdir. Platon’da bu “idea dünyası”dır; Hristiyanlıkta Tanrı’nın cenneti; Kant’ta aklın kavrayamadığı numen dünyası; modern felsefede de farklı adlarla sürdürülür. Nietzsche’ye göre bu düşünce zinciri, insanın duyusal yaşamı küçümsemesine ve yaşam karşıtı bir ahlak üretmesine yol açmıştır. Bu bölümde Nietzsche, “hakiki dünya” fikrinin tarihini altı basamakta özetler:
Başta Platon’un “hakiki dünyası” bir vaat gibi görünür; sonra Hristiyanlık onu ahlaki bir ödül alanına çevirir; Kant onu bilinemez bir şey yapar, modern düşünce ise bu dünyadan büsbütün koparır. En sonunda ise Nietzsche, alaycı bir şekilde, Hakiki dünyanın artık tamamen bir masal haline geldiğini söyler: Yani insanın yaşamı değersizleştiren tüm bu metafizik hayali çökmüştür.
Son cümle adeta bir zafer ilanıdır:
“Hakiki dünya – ortadan kalktı: hangi dünya kaldı geriye? Görünür olan belki de... Ama hayır! Hakiki dünya ile birlikte görünür dünya da ortadan kalktı!”
Böylece Nietzsche, hem “öte dünya” fikrini hem de onun karşıtı olarak kurulan “görünüş” dünyasını silip atar. Geriye tek kalan şey, yaşanan hayatın kendisidir.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı kitabındaki “Karşı-Doğa Olarak Ahlak” bölümünde, ahlakın insanın doğal içgüdülerine ve yaşam gücüne nasıl düşman kesildiğini ele alır.
Nietzsche’ye göre “ahlak” denilen şey, çoğu zaman doğaya uyum değil, doğaya karşı bir savaş olmuştur. Sağlıklı olan, yaşamı zenginleştiren tutkularımızı, isteklerimizi bastırmaya çalışır. Hâlbuki tutkuların kendisi kötü değildir; sorun onların yönlendirilme biçimindedir. Nietzsche, tutkuları öldürmek yerine onları daha yüksek bir amaca hizmet edecek şekilde dönüştürmek gerektiğini savunur.
Örneğin:
– Bir insanın saldırganlığı yok edilmemeli, ama onu yaratıcı ya da güçlü bir işe kanalize etmek mümkündür.
– Cinsel içgüdü yok sayılmamalı, ama sanat ya da kültür yoluyla yüceltilip yeniden şekillendirilebilir.
Buna karşılık geleneksel ahlak (özellikle Hristiyan ahlakı), tutkuları kökten yok etmeye çalışmıştır. Bu da insanda büyük bir gerilim, hastalık ve çöküş yaratır. Nietzsche’ye göre bu tür bir ahlak, yaşam karşıtıdır; çünkü doğayı ve insanın özündeki güçleri bastırır.
Nietzsche’ye göre, sağlıklı ahlak doğaya düşman değil, doğayla uyumlu olmalıdır. Tutkuları yok eden değil, dönüştürüp yücelten bir ahlak insanı güçlendirir. Geleneksel ahlak anlayışı ise doğaya “karşı” bir ahlak olduğu için yozlaşmanın ve çürümenin kaynağıdır.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı kitabındaki “Dört Büyük Yanılgı” bölümü, insan düşüncesinin en köklü ve yaygın dört yanlış inancını çürütmeye adanmıştır. Nietzsche burada özellikle ahlakın, dinin ve metafiziğin temel dayanaklarını hedef alır.
Bu dört yanılgıyı şöyle özetleyebiliriz:
Yanılgı – Sebep ile sonucu karıştırmak
İnsanlar çoğu zaman sonuçları sebeplerle karıştırır. Örneğin dindar birinin “ahlaklı” yaşaması onun dini inancından kaynaklanıyor sanılır. Nietzsche’ye göre bu tersinedir: Zayıf, hasta ve yaşama gücünden yoksun insanlar dine sarılır; din onların sonucu değil sebebidir. Böylece yaşamı boğan inançların kaynağı yanlış yorumlanır.
Yanılgı – Yanlış nedensellik
İnsan, olayların nedenlerini yanlış yerde arar. İçgüdülerden gelen dürtüler değil de “özgür irade”, “Tanrı’nın buyruğu” ya da “ahlaki yasa” gibi hayali nedenler ortaya atılır. İnsan böylece kendi doğasını yanlış açıklamaya başlar.
Yanılgı – Hayali nedenlar icat etmek
Acı, korku veya mutluluk gibi duygular karşısında insanlar daima hayali nedenler bulur. Örneğin, başına gelen bir felaketi “Tanrı’nın gazabı” diye açıklamak ya da iyileşmeyi “duayla mucizevi bir yardım” saymak gibi. Nietzsche’ye göre bu, insanın bilinmeyeni açıklama arzusundan doğan bir kendini kandırmadır.
Yanılgı – Özgür irade yanılgısı
İnsan, kendi eylemlerinin “özgür irade”nin ürünü olduğuna inanır. Nietzsche’ye göre bu da büyük bir yanılsamadır. “Özgür irade” fikri, aslında insanlara suçluluk yüklemek, onları sorumlu kılmak ve böylece cezalandırabilmek için icat edilmiştir. Yani özgür irade inancı, bir ahlaki tahakküm aracıdır.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı kitabındaki “İnsanlığı İyileştirenler” bölümünde, tarih boyunca ortaya çıkan “ahlakçı” ve “iyileştirici” denilen kişilere yönelik sert bir eleştiri vardır.
Nietzsche’ye göre bu “insanlığı iyileştirenler”, aslında hastalık üretmişlerdir. Çünkü onların önerdiği reçete, yaşamı olumlamak değil, yaşamı bastırmak üzerine kuruludur. Ahlakçılar, din adamları, peygamberler ve filozoflar, insanların içgüdülerini kökünden sökmeye, tutkularını bastırmaya, doğayı değiştirmeye çalışmışlardır.
Onların yöntemi şudur:
– İnsana sürekli “sen günahkârsın, zayıfsın, yanlışsın” diyerek bir suçluluk duygusu aşılamak.
– Doğal içgüdüleri kötülemek ve bunları yok etmeye çalışmak.
– İnsanı “öte dünya” vaadiyle avutmak, bu dünyadaki yaşamı değersizleştirmek.
Nietzsche’ye göre gerçek iyileşme, içgüdüleri öldürmekle değil, onları dönüştürmek ve yüceltmekle mümkündür. “İyileştiriciler” ise bunu yapmamış, insanın doğasına düşman olmuşlardır. Bu nedenle onların bıraktığı miras, daha çok acı, daha çok hastalık ve daha çok yozlaşmadır.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı kitabındaki “Almanlarda Eksik Olan Ne?” bölümünde, kendi halkını yani Almanları oldukça sert bir şekilde eleştirdiğini görürüz. Burada Nietzsche, Almanların kültürel, entelektüel ve estetik bakımdan yetersizliklerini dile getirir ve özellikle Fransız kültürüyle kıyas yapar.
Nietzsche’ye göre Almanlarda en çok eksik olan şey ince kültür ve zarafettir. Alman ruhu kaba, ağırkanlı, disiplini güçlü ama yaratıcılığı ve inceliği zayıf bir ruhtur. Onlarda gerçek bir yaşam sanatı, duyarlılık, zarif bir tat anlayışı bulunmaz. Fransızlarda olan estetik incelik ve kültürel keskinlik Almanlarda yoktur.
Bununla bağlantılı olarak, Almanların düşünce dünyası da Nietzsche’ye göre çoraklaşmıştır. Özellikle Kant’tan itibaren Alman felsefesi, soyut kavramlarla uğraşıp yaşamdan kopmuştur. Kant ve Kant’ın takipçileri, hayatı dar kalıplara sokan, “ahlakçı” ve “yaşam karşıtı” düşünceler üretmiştir. Nietzsche, Alman felsefesinin bu özelliğini eleştirerek, Almanya’da gerçek bir “yaşamı olumlayan” kültürün gelişemediğini söyler.
Ayrıca Nietzsche, Almanların sanat anlayışını da yetersiz bulur. Onların sanatta büyüklük iddiası olsa da incelikten, ölçüden, uyumdan yoksun olduklarını vurgular. Wagner örneğinde olduğu gibi Alman sanatı çoğu zaman abartılı, teatral, ağır ve duygusal bir şişkinlik taşır.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı kitabının “Zamana Aykırı Birinin Göz Gezdirmeleri” bölümü, aslında bütün eserin ruhunu özetleyen ve Nietzsche’nin çağdaş kültüre, ahlaka ve felsefeye yönelik kısa ama keskin notlarından oluşur. Burada Nietzsche, kendisini “zamana aykırı biri” olarak tanımlar; çünkü o, kendi çağının değerlerine uymaz, aksine onları eleştirir ve ters yüz eder. Bu bölüm, adeta Nietzsche’nin kültüre, felsefeye, dine ve topluma yönelttiği küçük aforizmalar ve sert darbelerle doludur.
Başlıca temalar şunlardır:
Hristiyanlık eleştirisi: Nietzsche, Hristiyanlığın yaşamı küçülttüğünü, içgüdüleri bastırdığını, insanı suçluluk ve günah fikriyle hasta ettiğini tekrarlar.
Ahlak eleştirisi: Geleneksel ahlakın insanın doğasına aykırı olduğunu, insana “erdem” adı altında zayıflık aşıladığını söyler.
Alman kültürü ve felsefesi eleştirisi: Almanların ağırkanlılığını, Kant’ın soyut ahlakçılığını ve Wagner’in sanatını yeniden yerden yere vurur.
Gerçeklik ve yaşam anlayışı: Nietzsche, felsefenin asıl görevinin “öte dünyalar” kurmak değil, bu dünyayı, yani duyularla yaşanan hayatı onaylamak olduğunu vurgular.
Kendi tavrı: O, zamanın düşüncelerine uyum sağlamak için değil, onları sorgulamak ve yıkmak için yazdığını söyler; bu yüzden “zamana aykırı”dır.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı adlı eserinde yer alan “Eskilere Ne Borçluyum?” bölümü, onun düşünsel kökenlerini, yani geçmiş filozoflardan ve kültürlerden neleri alıp neleri dönüştürdüğünü açıkladığı kişisel bir değerlendirmedir. Bu bölüm bir tür entelektüel muhasebe gibidir. Nietzsche burada kendisini yetiştiren, düşünce dünyasını şekillendiren etkileri anlatır.
Yunanlar (özellikle Herakleitos): Nietzsche, gerçek anlamda hayatı ve dünyayı kavrayanların eski Yunan filozofları olduğunu söyler. Özellikle Herakleitos’un sürekli oluş ve değişim düşüncesinden etkilenmiştir. Yunanların trajik dünya görüşünü, yaşamı olumlayan tavırlarını kendisine yakın görür.
Goethe: Nietzsche, Goethe’yi sağlıklı, güçlü ve yaşamı bütünlüğüyle kabul eden bir bilge olarak över. Goethe’nin doğallık, denge, yaşam sevgisi ve çok yönlülüğü Nietzsche’nin gözünde bir tür ideal insandır.
Napoleon: Onu da bir “üstinsan” örneği gibi görür. Güç iradesinin, enerjinin ve tarihsel etkinin somutlaşmış hali olarak değerlendirir.
Schopenhauer: Nietzsche gençliğinde çok etkilense de sonradan Schopenhauer’in kötümserliğine karşı çıkar. Yine de Schopenhauer’in bağımsız düşünce gücünü ve felsefi cesaretini bir borç olarak kabul eder.
Wagner: Başta Nietzsche’nin hayatında büyük bir etki bırakmış olsa da sonradan ciddi bir kopuş yaşanır. Bu bölümde Wagner’e duyduğu hayranlığı anmakla birlikte, onun Hristiyanlıkla ve Alman ruhuyla olan bağını eleştirir.
Nietzsche’nin Putların Alacakaranlığı kitabının son kısmı olan “Çekiç Ne Konuşuyor?” bölümünde ise aslında kitabın tamamına adını veren “çekiçle put kırma” fikrinin zirvesidir. Nietzsche burada artık bir “eleştirmen” gibi değil, bir “yargıç” gibi konuşur.
Hristiyanlık Eleştirisi: Nietzsche, bütün değer yıkımlarının merkezinde Hristiyanlığı görür. Hristiyanlık, ona göre, hayatı reddeden, bedeni aşağılayan, insanın doğal güçlerini bastıran, yaşamı değersizleştiren bir inançtır. “Çekiç” burada bu inanç üzerine indirilen sembolik bir darbedir.
Dekadans (Çürüme) Kültürü: Nietzsche’ye göre Hristiyanlık, güçsüzlerin ve hasta ruhların kendini üstün kılmak için geliştirdiği bir değerler sistemidir. Güçsüzlük, zayıflık ve acı kutsallaştırılır. Bu, toplumları çürüten bir süreçtir.
Değerlerin Tersine Çevrilmesi: Çekiç, Nietzsche’nin putlara (yani sorgusuz kabul edilen değer, din, ahlak, metafizik inançlara) vurduğu darbenin simgesidir. O “hakikat”, “iyi”, “erdem” diye sunulan kavramların çoğunu sahte, yaşamı inkâr eden putlar olarak görür.
Yeni Değerler Yaratma: Putlar kırıldıktan sonra geriye yaşamın kendisi kalır. Nietzsche’nin amacı salt yıkmak değil, “yaşamı olumlayan”, gücü, bedeni, dünyayı onaylayan yeni değerlerin yolunu açmaktır. Çekiç, hem yok eden hem de yeni bir ses çıkaran araçtır: tıpkı taşlara vurularak çıkan tok bir sesin sağlamlığı test etmesi gibi, çekiç burada hangi değerlerin sahici, hangilerinin boş olduğunu sınar.
Kısacası bu bölüm, Nietzsche’nin kitabı boyunca geliştirdiği bütün eleştirilerin son darbesidir. “Çekiç” yaşamı reddeden her inanca, özellikle Hristiyanlığa karşı bir mahkeme kararı gibidir. Ve bu son sözde Nietzsche, kendi felsefesinin temelini —güç, yaşam, beden, yeryüzü— bir kez daha vurgular.
Putların AlacakaranlığıFriedrich Nietzsche · Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları · 20218,3bin okunma
·
125 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.