Coğrafya kaderdir
ilk yayın tarihi 1997 olan bu kitapta jared diamond'ın coğrafya, tarih, biyoloji, antropoloji ve birçok disiplini birleştirerek insanlık tarihinin ve insanlar arası farkların biyolojik farklardan değil, çevresel şartlardan dolayı oluştuğunu ve bu farkların günümüze kadar nasıl ulaştığını açıkladığı, bilimsel verilere ve akıl yürütmelere dayanarak oluşturduğu düşüncelerinin kapsamlı bir analizini okuyoruz. kitap toplamda 20 bölüme ayrılmış ve bu bölümler de 4 kısımda incelenmiş. bölümlere başlamadan önce "dünya'nın türkiye'ye borcu" ve "yali'nin sorusu" başlıklı iki giriş metnini görüyoruz. farklı ülkeler için özel olarak oluşturulan ve bizim ülkemiz için de kısa bir tarihsel değerlendirme niteliğinde olan bu giriş metninde türkiye’nin coğrafi konumunun insanlık tarihindeki tarımsal devrimin beşiği olarak öne çıktığını; yani bugünkü uygarlıkların temelinde anadolu’nun sunduğu çevresel avantajların payı olduğunu görüyoruz. sonraki "yali'nin sorusu" adlı giriş metninde ise yeni gine'li yerli siyasetçi yali'nin "neden siz beyazların bu kadar çok kargosu var, bunları yeni gine'ye neden getirdiniz ve biz siyahların kendi kargosu neden bu kadar az?" (sf.3) sorusuna kapsamlı bir yanıt verebilmek için bu kitabı yazdığını söyler. bu sorunun cevabının temelinde yatan nedenlerin ırksal ya da zeka farklılıklarından değil, coğrafi ve çevresel koşullardan kaynakladığını ilerleyen bölümlerde detaylıca anlatır.
birinci kısmın "başlangıç çizgisine kadar" adlı ilk bölümünde homo sapiens'in australopithecus'tan evrimleşip bilinç kazanmaya başladığı dönemle başlayıp afrika'dan çıkıp tüm kıtalara yayılarak gittiği her kıtada büyük çevresel değişiklikler yapmasıyla (örneğin avustralya ve amerika'nın doğal mega-faunasının büyük kısmını yok etmesi) devam ettiği ve insan topluluklarının farklılaşmasındaki temel etmenlere dair kitabın genel haritası niteliğinde sorgulamalarla sonraki bölümlere zemin hazırladığı genel bir giriş görüyoruz. yazar bu bölümde "insanlık tek bir başlangıç noktasından çıkmıştır ve ondan sonra biyolojik farklılıklardan dolayı ayrışmıştır" iddialarını en baştan reddeder. buna ek olarak da insanların farklı kıtalara dağılmasının, toplumların gelişiminde eşitsizliği başlatmadığını; fakat sonraki aşamalarda coğrafi koşullar, besin kaynakları ve iklim farklılıklarının ayrışmada belirleyici olduğunu vurgular.
"doğal bir tarih deneyi" adlı ikinci bölümde ise yazar bu kitabın yazılış amacındaki temel tezini (yani toplumlar arasındaki farklılıkların biyolojik ya da genetik değil, çevresel koşullardan kaynaklandığını) daha sağlam bir zemine oturtmak için bir örnek üzerinden ilerler. bu örnek de polinezya adalarıdır. adalar, aynı kökenden gelen insanların farklı coğrafi koşullarda nasıl bambaşka toplumsal yapılara evrildiğini gözler önüne sermekle beraber “tarihsel eşitsizlikler” için doğrudan gözlemlenebilir bir laboratuvar da sunar bize. bu örneklerden biri de aynı kökenden gelen "maori" ve "moriori"lerdir. yeni zelanda’daki maori toplumu, daha geniş topraklar ve bol kaynaklar sayesinde savaşçı, örgütlü ve karmaşık bir toplum haline gelirken, chatham adaları’na göç eden moriori halkı, kıt kaynaklar nedeniyle avcı-toplayıcı yaşam biçimine dönmek zorunda kalmış ve merkezi örgütlenmeden yoksun kalmıştır. bu örnekler, aynı kökene sahip toplumların farklı ekolojik ortamlarda nasıl bambaşka sosyal, siyasal ve ekonomik yapılara evrilebildiğini bize açıkça gösterir.
"cajamarca çatışması" adlı üçüncü bölümde ise "neden avrupalılar amerika'yı fethetti de, amerikalılar avrupa’yı fethetmedi?" sorusunun cevabını buluruz. hatta tam da bu bölümde kitaba adını veren tüfek, mikrop ve çelik üçlüsünün toplumlar arasında nasıl farklara sebep olduğunu görürüz. tüfek, mikrop ve çelik üçlüsüne sahip olan ispanyol fatih pizarro'nun sadece 168 adamıyla inka imparatoru atahualpa'nın 80.000 kişilik ordusunu nasıl tereyağından kıl çeker gibi yenilgiye uğrattığını görürüz. yazar ispanyolların bu zaferinin sebebinin bireysel kahramanlıklardan ziyade ispanyolların ateşli silahlarının (tüfek), çelik kılıçlarının (çelik) ve taşıdıkları çiçek hastalığı salgınının (mikrop) ana etmenler olduğunu vurgular.
ikinci kısımda (tüm bölümlerin genel bir özeti olarak) ise "neden bazı toplumlar erken tarıma geçerek güçlü uygarlıklar kurdu, diğerleri ise uzun süre avcı-toplayıcı kaldı?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar tarımı yalnızca yiyecek üretimi değil, devletlerin, orduların, teknolojinin ve yazının ortaya çıkmasının da ön koşulu olarak görür; çünkü tarım, besin fazlası üreterek nüfus artışına yol açar. besin fazlası da, bir kısmının tarım dışı işlerle uğraşmasını sağlar (zanaatkâr, asker, yönetici). bunların sonucunda da yerleşik düzen, toplumsal örgütlenmeyi ve politik hiyerarşileri mümkün kılar. elbette tarıma geçiş farklı toplumlarda aynı hızda gerçekleşmemiştir. yazar bunun sebebinin çevresel koşullarda yattığını söyler çünkü tarımın başarısı, evcilleştirilebilir türlerin varlığına bağlıdır. örneğin bereketli hilal’de buğday, arpa; amerika’da mısır, patates; çin’deyse pirinç tarıma uygun evcilleştirilmesi nispeten daha kolay türlerdi. avustralya veya güney afrika’da bu tür evcilleştirilmeye uygun bitkiler çok azdı. bunlara ek olarak avrasya’nın doğu-batı eksenli coğrafyası, tarım ürünlerinin ve hayvanların yayılımını kolaylaştırmıştır. afrika ve amerika'nın kuzey-güney eksenli yapısı ise tarımın çok daha yavaş gelişmesine sebep olmuştur. yine de tarımın faydaları olduğu zararları da hayli fazladır. yazar tarımı yalnızca ilerleme olarak görmez, aynı zamanda yeni sorunların da kaynağı olduğunu belirtir. çünkü hem tarım toplumlarında beslenme çeşitliliği azaldığı için sağlık sorunları artmıştır, hem yerleşiklik, salgın hastalıkların yayılmasını kolaylaştırmıştır, hem de toprak ve hayvan mülkiyeti, toplumsal eşitsizlikleri ve sınıf farklılıklarını doğurmuştur. yani tarımı muhteşem bir ilerleme olarak değil avantajları ve dezavantajları olan bir dönüşüm olarak görmek gerekir.
üçüncü kısmın "öldürücü bir armağan: hayvan varlığı" adlı birinci bölümünde ise "neden avrupalılar, amerikalıları ve diğer kıtaların yerli halklarını öldürücü mikroplarla karşı karşıya bırakırken, tersine bir durum yaşanmadı?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazarın bu soruya cevabı ise çok açık: çünkü avrasya toplumları, binlerce yıl boyunca evcil hayvanlarla yakın temas içinde yaşadı. bu yakınlık, hayvanlardan insanlara geçen mikropların çoğalmasına, mutasyona uğramasına ve insan toplumlarında öldürücü salgın hastalıkların evrimleşmesine yol açtı. avrupalılar, evcilleştirilmiş hayvanlardan geçen salgınlara yüzyıllar boyunca maruz kalarak bağışıklık geliştirdi. amerika ve avustralya gibi hayvan çeşitliliği kısıtlı bölgelerde yaşayan toplumlarsa bu tür hastalıklarla hiç karşılaşmamıştı. sonuç olarak da avrupalıların getirdiği mikroplar (örneğin çiçek hastalığı), amerika kıtasındaki yerli nüfusun %90’ına kadarını yok etti. hatta bu askeri fetihlerden bile daha yıkıcı oldu. neden özellikle avrasya'nın bu mikropları geliştirdiği ise kıtalardaki hayvan türlerinin çeşitliliğinde gizlidir. avrasya evcilleştirmeye uygun büyük memeli hayvanların çoğuna sahipti. (sığır, at, koyun, keçi, domuz, deve vb.) amerika ve avustralya’da böyle türler ya çok azdı ya da hiç yoktu. bunların sebep olduğu eşitsizlikler de yeni dünya halkları için çarpıcı bir dezavantajdı.
üçüncü kısmın "kopyalar ve ödünç harfler" adlı ikinci bölümünde ise "neden yazı, tarihin bazı dönemlerinde ve bazı bölgelerinde bağımsız olarak doğmuş, diğer yerlerde ise hiç ortaya çıkmamıştır?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar bu bölümde yazının bağımsız olarak yalnızca birkaç yerde icat edildiğini, geri kalan toplumların yazıyı kopyalayarak ya da uyarlayarak edindiğini ortaya koyar. böylece yazının da tarım, hayvancılık ve mikroplar gibi coğrafyanın sunduğu imkânlarla şekillendiğini gösterir. sonuçta yazıya sahip olan toplumlar bilgi birikiminde ve örgütlenmede üstünlük sağlarken, yazısız toplumlar tarih sahnesinde geri planda kalmış olacaktır.
üçüncü kısmın "ihtiyacı anası" adlı üçüncü bölümünde ise "neden bazı toplumlar belli bir dönemde büyük teknolojik atılımlar yaparken, diğerleri aynı potansiyele sahip olmalarına rağmen bunu başaramadı?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar teknolojik gelişimin, yalnızca bireylerin yaratıcılığıyla değil, toplumun ihtiyaçları, coğrafi koşulları, nüfus yoğunluğu ve kültürel etkileşimler gibi faktörlerin bir araya gelmesiyle mümkün olduğunu örnekler üzerinde ayrıntılı bir şekilde açıklıyor.
üçüncü kısmın "eşitlikçilikten hırsızkrasiye" adlı dördüncü bölümünde ise "neden bazı toplumlar tarih boyunca eşitlikçi yapısını korurken, bazıları güçlü merkezi otoriteler ve hiyerarşiler geliştirmiştir?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar, avcı-toplayıcı toplumların eşitlikçi yapısıyla, tarım ve artı ürünün sağladığı güçle merkezi otoritenin ve kalıcı sınıf ayrımlarının arasındaki farkları örnekler üzerinden ayrıntılı olarak açıklar. (örneğin kuzey amerika'nın kızılderili gruplarıyla aztek ve inka imparatorluklarının karşılaştırılması)
dördüncü kısmın "yali'nin halkı" adlı birinci bölümünde ise "neden bazı toplumlar küçük ve izole yerleşimlerden başlayarak geniş coğrafyalara yayılacak güç ve teknolojiye ulaşabilirken, diğerleri sınırlı kalmıştır?" sorusunun cevabını buluyoruz. bunun cevabı ise tam olarak şudur: küçük ve izole toplumlar, kaynak ve nüfus eksikliği nedeniyle uzun vadede teknolojik ve askerî üstünlük geliştiremeyebilir, ancak daha büyük ve çevresel olarak elverişli toplumlarla etkileşim yoluyla bu farkı kapatabilirse gelişebilirler.
dördüncü kısmın "çin nasıl çinli oldu?" adlı ikinci bölümünde ise "neden çin, tarih boyunca uzun süreli siyasi birliğini ve kültürel bütünlüğünü koruyabildi de benzer coğrafi alanların diğer bölgelerinde sürekli bölünme ve parçalanmalar oldu?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar burada çin'in coğrafi avantajlarını özellikle vurgular. bunlar: doğu-batı uzunluğu (ana eksen yönü), çin'in nehir vadileri (özellikle de sarı ırmak ve yangtze nehirleri) ve çin'in diğer bölgelere karşı izole olmasını sağlayarak hem korunma hem de merkezi otoritenin güçlenmesini kolaylaştıran dağlar, çöller ve denizlerin etkisini vurgular.
dördüncü kısmın "sürat teknesiyle polinezya'ya" adlı üçüncü bölümünde ise "neden polinezya adalarına insanlar geç yerleşmiş ve burada büyük, karmaşık medeniyetler oluşmamıştır?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar polinezya'nın, büyük evcil hayvan eksikliği, bitki çeşidi sınırlılığı ve coğrafi izolasyon nedeniyle küçük, izole topluluklar olarak kaldığını açıklar.
dördüncü kısmın "çatışan yarı küreler" adlı dördüncü bölümünde ise "neden avrupalılar, amerika kıtasındaki yerli halklara karşı askeri ve demografik olarak üstünlük sağladı?" sorusunun (kısmen tekrar) cevabını buluyoruz. bu sorunun cevabında yatan ana etmen de amerika’nın izole ve tüfek, mikrop ve çelik bakımından fakir olmasının getirdiği sonuçla yerli halkların avrupalılara kıyasla geri kalmış olmalarıdır.
dördüncü kısmın "afrika nasıl kara afrika oldu?" adlı beşinci bölümünde ise "neden afrika kıtasındaki bazı bölgeler tarihsel olarak tarım, teknoloji ve merkezi devletleşme bakımından geri kalmışken diğer kıtalarda bu gelişmeler erken gerçekleşmiştir?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar bunun sebebinin üç etmenden (amerika kıtalarında da görülen benzer engellerden) kaynaklandığını açıklar. bu etmenler şunlardır: afrika'nın ana ekseninin kuzey-güney yönlü olması, büyük evcil hayvan çeşidi eksikliği, sert iklim koşulları ve çöl alanları. ayrıca (amerika kıtasından farklı olarak) sıtma ve diğer tropikal hastalıklar, tarım ve yerleşik yaşamın yayılmasını afrika'da sınırlamıştır. bunun sonucunda da bu hastalıklar, avrasya’daki gibi büyük nüfus yoğunluğunun ve devletleşmenin oluşmasını engellemiştir.
dördüncü kısmın "japonlar kimdir?" adlı altıncı bölümünde ise "japonya, tarih boyunca nasıl oldu da izole bir coğrafyada, benzersiz bir kültürel ve teknolojik gelişim süreci yaşayıp diğer toplumlarla karşılaştırıldığında farklı bir tarihsel yol izledi?" sorusunun cevabını buluyoruz. yazar bunda japonya'nın ada yapısının sağladığı izolasyon ve verimli kıyı ovalara sahip dağlık yapısının ana etkenler olduğunu açıklar. elbette bu izolasyonun avantajları olduğu kadar dezavantajları da vardır. avantajı, japonya'nın kültürel bütünlüğünü ve dış istilalardan korunmasını sağlarken; dezavantajı, teknolojik ve kültürel etkileşimin sınırlı kalmasına sebep olmuştur. fakat bu dezavantaja rağmen japonya yine de yoğun nüfus ve tarımsal verimlilikle birlikte teknolojik adaptasyon da geliştirmeyi başarabilmiştir.
dördüncü kısmın "insanlık tarihinin bir bilim olarak geleceği" adlı yedinci ve son bölümünde ise "insanlık tarihi bilimsel olarak incelenebilir mi?", "tarihsel eşitsizliklerin nedenlerini anlamak için hangi yöntemler kullanılabilir?" gibi soruların cevaplarını buluyoruz. yazar, tarih boyunca meydana gelen toplumsal, teknolojik ve kültürel farklılıkların rastlantısallıktan ziyade sistematik ve açıklanabilir olduğunu savunur. yazara göre tarih tek bir yöntemden ziyade arkeoloji, coğrafya, biyoloji ve antropoloji gibi bilim dallarının bir araya gelmesiyle bütüncül olarak açıklanmalıdır.
ve kitap burada biter. kitapla ilgili izlenimlerimle ilgili konuşacak olursam, öncelikle kitabı oldukça faydalı buldum. coğrafya'nın toplumlar üzerinde etkili olduğunun elbette farkındaydım ama kitabı okuduktan sonra bu etkinin düşündüğümden çok daha büyük ve ayrıştırıcı olduğunu anladım. kitap ırkçılığı en başından kesin olarak reddeden bir düşünce sistemine sahip. yani eğer ırkçıysanız ve bazı ırkların biyolojik olarak diğerlerinden üstün olduğuna inanıyorsanız bu kitap düşüncelerinize büyük bir darbe vuracaktır. fakat şunu da söylemek gerekir ki, kitap polyannacılık yapıp her kültür birbiriyle aynıdır, o yüzden bütün farklar bitkilerden, hayvanlardan kaynaklıdır demiyor. yazarın anlatmaya çalıştığı şey; bitkilerin, hayvanların farklılığın temel nedeni, kültür ve diğer sosyolojik unsurların ise daha az etkili yan nedenleri olduğu. gayet anlaşılabilir ve sade bir dille yazılmış; sayısal veriler, tablolar ve haritalar kullanılarak kanıtlanabilir ve gerçekçi bir anlatıma sahip okuması keyifli, ufuk açıcı bir kitaptı
·
270 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
