İslamcıların Piri Dewrimci Ali ŞeriatiEdebiyat
Ali Şeriatî: Bir Müslüman Ütopistin Siyasi Biyografisi – Ali Rahnema'nın Işığında Bir Devrimci Portre
Ali Şeriatî, 20. yüzyılın en çalkantılı dönemlerinde, İran'ın ruhunu sarsan bir entelektüel fırtına gibi esti. Onun hikâyesi, sadece bir bireyin yükselişi değil; aynı zamanda modern İslam'ın, sömürgecilik karşıtlığının ve devrimci ideallerin kesişim noktasında bir ütopya arayışının öyküsü. Ali Rahnema'nın An Islamic Utopian: A Political Biography of Ali Shariati (Bir Müslüman Ütopist: Ali Şeriatî'nin Siyasi Biyografisi) adlı eseri, bu karmaşık figürü ilk kez İngilizce olarak derinlemesine ele alan bir çalışma olarak, Şeriatî'yi salt bir ideolog olarak değil, "modern dindar bir adam" olarak resmediyor.
Rahnema, 1998'de yayımlanan bu 418 sayfalık biyografide, Şeriatî'nin hayatını kronolojik bir akışla değil, entelektüel ve siyasi dönüşümlerin katmanlarıyla örüyor. Bu inceleme, Rahnema'nın portresini benzersiz bir mercekle yorumlayarak, Şeriatî'yi günümüzün küresel krizlerinde yankılanan bir "kızıl Şii" figürü olarak yeniden konumlandırıyor – ne saf bir gelenekçi, ne de Batı taklitçisi; aksine, uluslararası modernliğin yarattığı gerilimlerde doğan hibrit bir devrimci.Rahnema'nın kitabı, Şeriatî'nin biyografisini bir ütopya anlatısına dönüştürerek başlıyor. 1933'te Meşhed'de, dindar ve zahid bir ailede doğan Şeriatî, babasının etkisiyle erken yaşta İslamî düşünceye gömülüyor. Üniversite yıllarında Fransızca ve Arapça eğitimi alırken, Marksizm ve varoluşçuluk gibi Batı akımlarıyla tanışıyor. Ancak asıl kırılma, 1960'larda Paris'e uzanan yolculuğunda gerçekleşiyor: Orada, Sartre, Marx, Gurviç ve Massignon gibi düşünürlerle haşır neşir olurken, aynı zamanda Cezayir Bağımsızlık Savaşı'na destek veren öğrenci hareketlerinde yer alıyor.
Rahnema, bu dönemi Şeriatî'nin "hibritleşme" laboratuvarı olarak betimliyor; Şeriatî, Batı felsefesini reddetmek yerine, onu Şii İslam'ın devrimci damarlarıyla eritiyor. Dönüşünde, 1965'te İran'a ayak basan Şeriatî, Meşhed Üniversitesi'nde sosyoloji dersleri verirken, rejimin baskısıyla karşılaşıyor. 1965 ve 1972'de hapis yattığı bu yıllar, onu Huseyniyyeh Erşad adlı mekânda kitlelere hitap eden bir vaize dönüştürüyor. Burada, seküler solcuları bile büyüleyen konuşmalarıyla, İslam'ı "devrimci bir manifesto"ya eviriyor: "Müslüman olmak isyandır, isyan etmek Müslümanlıktır" sloganı, tam da bu bağlamda doğuyor.Rahnema'nın gücü, Şeriatî'nin fikirlerini soyut bir teori yığını olarak sunmak yerine, İran'ın "eşitsiz ve bileşik gelişimi"nin ürünü olarak konumlandırmasında yatıyor.
Şah'ın "Beyaz Devrimi"si, kapitalist modernleşmeyi zorla dayatırken, İran toplumunu parçalıyordu: Endüstriyel proletarya yoktu, tüccar burjuvazi hâkimdi ve dinî ruh hâlâ baskındı. Şeriatî, bu kaosta "vatandaş-özne"yi –yani Batı etkisinde ama geleneksel bağlara zincirli entelektüeli– mobilize etmek için Marksist araçları Şii kavramlarla mutasyona uğratıyor. Örneğin, Kur'an'daki Habil-Kabil öyküsünü, ekonomik sömürü yerine siyasi baskı olarak yorumluyor; bu, sınıf mücadelesini "halk" (el-nâs) kavramıyla genişleterek, ulama'nın pasif "kötü üçgeni"ne (pazar-şah-ulema) karşı bir alternatif yaratıyor. Rahnema, Şeriatî'nin imameti "bekleyiş" (entezâr) olarak yeniden tanımlamasını vurguluyor: Artık pasif bir kadercilik değil, aktif bir protesto dini. Bu, Şii geleneğini "kızıl Şii"ye –Hz. Hüseyin'in Kerbela'daki isyanını sınıf bilinciyle harmanlayan bir vizyona– dönüştürüyor.
Kitabın en çarpıcı bölümü, Şeriatî'nin 1977'deki "gizemli" ölümüyle ilgili. Southampton Hastanesi'nde, Şah'ın zindanından yeni kurtulmuşken hayatını kaybeden Şeriatî'nin ölümü, takipçileri tarafından suikast şüphesiyle anılıyor. Rahnema, bu trajediyi Şeriatî'nin ütopyasının kesintiye uğraması olarak resmediyor: Ölümünden iki yıl sonra patlayan İran Devrimi'nde, Şeriatî'nin portreleri Humeyni'ninkilerle yan yana taşınıyor, fikirleri ise post-devrimci örgütlenmeleri şekillendiriyor. Ancak Rahnema, ironiyi kaçırmıyor: Humeyni, Şeriatî'nin ulemaya yönelik eleştirilerini göz ardı ederek onu "devrimci bir müttefik" olarak sahipleniyor, ama Şeriatî'nin evrensel "tevhid toplumu" (ümmet) vizyonu, devrimin milliyetçi ve mezhepsel sapmalarında kısmen unutuluyor. Bu, Rahnema'nın biyografisini sıradan bir övgüden ayıran nokta: Şeriatî'yi idealize etmek yerine, onun fikirlerinin devrim sonrası ironik kaderini sorguluyor.Rahnema'nın yaklaşımı, biyografiyi bir "eleştirel din teorisi"ne dönüştürüyor. Şeriatî'yi Frankfurt Okulu'nun diyalektik geleneğiyle paralelleştirerek, "siyah Şii"yi (statükoyu meşrulaştıran geleneksel din) "kızıl Şii"yle (özgürleştirici, peygamberî İslam) negasyona uğratıyor.
Bu, Şeriatî'nin seküler felsefeyi terk etmeyip, onu dinsel bir çerçeveye hapsederek "İslamî kurtuluş teolojisi" yaratmasını açıklıyor. Rahnema, Şeriatî'nin Paris günlerini, Üçüncü Dünya anti-kolonyal mücadelelerinin laboratuvarı olarak betimlerken, onun fikirlerini "küresel modernliğin uluslararası bir ürünü" olarak konumlandırıyor – euro-merkezci yaklaşımlara meydan okuyarak.
Bu hibritlik, Şeriatî'yi "İslamcı fundamentalizm" etiketinden kurtarıyor; o, ne nativist bir gelenekçi, ne de Batı taklitçisi, aksine kapitalizmin küresel yayılımının yarattığı gerilimlerde doğan bir sentezci.Elbette, kitap kusursuz değil. Rahnema'nın Şeriatî'ye duyduğu sempati, bazen analizi romantize ediyor; örneğin, Şeriatî'nin Marksizmi "mutasyona uğratma" sürecindeki çelişkileri –mesela sınıf kavramını sulandırması– yeterince eleştirel incelenmiyor. Ayrıca, Şeriatî'nin kadın ve azınlıklara yönelik fikirleri, biyografide marjinal kalıyor; bu, devrim sonrası İran'da yankılanan cinsiyetçi eğilimleri göz ardı etme riskini taşıyor. Yine de, bu eleştiriler kitabın değerini gölgelemiyor; aksine, Rahnema'yı Şeriatî'nin "müceddid" (İslam'ı yenileyen) rolünü belgeleyen bir tarihçi olarak güçlendiriyor.
Sonuç olarak, Bir Müslüman Ütopist, Şeriatî'yi günümüzün otoriter rejimlerine ve kültürel hibritlik krizlerine ışık tutan bir ayna olarak sunuyor. Rahnema, bu biyografiyle, Şeriatî'nin mirasını devrimci bir çağrı olarak canlandırıyor: Din, isyanın aracı olabilir; entelektüel ise ümmetin öncüsü. İran Devrimi'nin 45. yılında, bu kitap hâlâ taze: Okuyanı, kendi ütopyasını sorgulamaya davet ediyor. Eğer İslam düşüncesinin modern yüzünü anlamak istiyorsanız, bu eser vazgeçilmez – hem bir biyografi, hem bir manifesto.
·
78 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.