Özünü kabul etmek mi yoksa özünden dönmek mi?1000Kitap
Jack London’ın yarı-otobiyografik başyapıtı Martin Eden, Amerikan edebiyatının en keskin “kendini yaratma” mitini aynı anda hem yücelten hem de yerle bir eden eserlerinden biridir. 20. yüzyılın başında işçi sınıfından bir denizcinin entelektüel bir yazar-dahi haline gelişinin trajik öyküsü, bireyci başarı anlatısının karanlık yüzünü gözler önüne serer: Sınıf atlamanın bedeli derin bir yalnızlık, sürekli bir yabancılık hissi ve nihayetinde varoluşsal boşluktur.Martin Eden karakteri, Nietzsche’nin üstinsan idealiyle Herbert Spencer’ın evrimci bireyciliğinin ölümcül bir bileşimidir. Gramerini düzeltmiş, Swinburne’den Baudelaire’e, Darwin’den Marx’a kadar her şeyi yutmuş, sonunda bestseller olmuş bir yazar haline gelmiştir. Ne var ki bu yükseliş, London’ın acımasızca gösterdiği üzere, bir tür ruhsal intihardır. Doğduğu işçi sınıfından kopmuş, ulaşmak istediği burjuva sınıfı tarafından ise hep “yabancı” olarak kodlanmıştır. Ruth Morse’ların salonundaki utanç, dergi editörlerinin kibirli reddiyeleri, şöhret sonrasında çevresindeki yeni “arkadaş”ların sahteliği… Hepsi sınıfın çelik gibi bir kafes olduğunu hatırlatır.London burada çift yönlü bir eleştiri yürütür: Kapitalist bireyciliğin “çok çalışırsan her şeyi başarırsın” yalanını da, sosyalist hareketin entelektüel seçkinciliğini de aynı anda hedef alır. Martin, sosyalist çevrelerde bile “eski denizci” olarak egzotik bir obje olmaktan öteye gidemez. Lizzy Connolly’nin saf sevgisi ise onun gözünde artık “alt sınıfın sınırlılığı”dır. Klasik “paçavradan zenginliğe” hikâyesi burada Dostoyevskivari bir varoluşsal krize dönüşür.Edebi açıdan Martin Eden, naturalizmin sınırlarını zorlayan ve modernist duyuşun habercisi olan bir romandır. London, Joyce’tan yıllar önce bilinç akışını cesurca kullanır. Martin’in gece lambasının altında kelime kelime kendini yeniden doğurduğu yazma sahneleri, edebiyat tarihinin en güçlü “yazma üzerine yazma” metinlerindendir; Hamsun’un Açlık’ıyla rahatça yan yana konulabilir.Dil ve sınıf ilişkisine dair sosyolinguistik duyarlılık ise çarpıcıdır. Martin’in ilk cümleleri kaba ve tekrar doludur; Ruth’la tanıştıkça dili rafineleşir; sonunda ise burjuva çevresinin yapmacık süsünden bile daha saf ve güçlü bir edebiyat dili yaratır. Bu, işçi sınıfının ham enerjisinin burjuva kültürüne üstünlüğünün bir tür linguistik intikamıdır.Feminist açıdan bakıldığında ise karanlık bir tablo çıkar: Ruth Morse dönemin “melek kadın” idealinin soğuk, hesapçı ve yıkıcı versiyonudur; Lizzy ise fedakâr işçi kızı. Kadın karakterler biraz fazla işlevsel kalsa da, Ruth’un Martin’e dil dersi verirken hissettiği üstünlük zevki, cinsiyet-sınıf kesişimine dair keskindir.Romanın en tartışmalı yanı finali ve Martin’in intiharıdır. London 1916’daki kendi ölümünden sadece yedi yıl önce bu sahneyi yazmıştır. İntihar bireysel bir yenilgi midir, yoksa sistemin zaferi mi? Yazar, sosyalist çevrelerin romanı “bireyciliğin tehlikesi” olarak okumasından rahatsız olduğunu belirtse de metin çok daha karanlık bir şey söyler: Kapitalist toplumda gerçek sanatsal ve entelektüel özgürlük mümkün değildir; çünkü bu özgürlük bir sınıftan kopmayı, öteki sınıfa da yama olamamayı gerektirir. Martin’in Pasifik’in sularına bırakışı, sınıfsız ve hiyerarşisiz tek “ev”e, denize dönüştür.Martin Eden, hâlâ rahatsız edici ölçüde günceldir. “Eğitimle sınıf atlanır”, “girişimcilikle kurtulursun” söylemi bugün de pompalanır. London bize şunu hatırlatır: Sınıf atlamak diye bir şey yoktur; yalnızca bir sınıftan kopup başka bir sınıfa ait olamamak vardır. O yama tutmazsa geriye ya sahteliği kabul etmek ya da Martin gibi denize atlamak kalır.Jack London’ın en olgun, en acı, en güçlü romanı. Okuru uzun süre etkisinden kurtaramayan bir başyapıt; çünkü bireyin kendini yaratma çabası, sınıf duvarlarıyla çarpıştığında ortaya çıkan o derin yalnızlık ve varoluşsal boşluk, hâlâ modern insanın en temel yaralarından biridir.
··
66 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.