Bu kitabı okurken şunu çok net hissettim: Ben aslında bir felsefe metni okumuyordum, kendi hayatımın içinden geçen, yıllardır sezdiğim ama adını koyamadığım şeylerin sistemli bir dille önüme serilmesine tanıklık ediyordum. Etika’yı ilk defa okuyan biri olarak, üstelik felsefeyle akademik bir geçmişi olmadan okuyan biri olarak, kitabın zorlayıcı yapısına rağmen metnin bana yabancı gelmemesi çok çarpıcıydı. Çünkü Spinoza, insanın gündelik hayatta defalarca yaşadığı ama çoğu zaman yüzeyde bırakmayı tercih ettiği meseleleri, duyguları ve yanılgıları ele alıyor. Sadece onları romantize etmiyor; tam tersine, soğukkanlı bir şekilde, neden–sonuç ilişkisi içinde, neredeyse matematiksel bir kesinlikle önümüze koyuyor.
Etika’nın geometrik yöntemi ilk bakışta ürkütücü. Tanımlar, önermeler, kanıtlar, sonuçlar… Bu yapı, özellikle ilk defa felsefe kitabı okuyan biri için “Ben bunu anlayabilecek miyim?” sorusunu doğuruyor. Ama sayfalar ilerledikçe fark ediyorsunuz ki bu yöntem, aslında duygularımızın ve davranışlarımızın ne kadar rastgele sandığımız halde ne kadar belirli nedenlere bağlı olduğunu göstermek için seçilmiş. Spinoza, insanın kendini merkeze koyan, özgür olduğunu zanneden ama çoğu zaman kendi tutkularının esiri olan hâlini acımasızca ifşa ediyor. Bunu yaparken yargılamıyor, ahlaki vaazlar vermiyor. Sadece gösteriyor.
Kitabı okurken kendi hayatımdan çok fazla sahneyle karşılaştım. İnsanlarla yaşanan anlaşmazlıklar, beklentiler, hayal kırıklıkları, kırılmalar… Spinoza’nın “insanlar özgür olduklarını sanırlar ama nedenlerini bilmedikleri arzular tarafından yönetilirler” düşüncesi, yalnızca teorik bir iddia değil; gündelik hayatta defalarca gözlemlenebilen bir gerçek. Birine kızarken, bir şey isterken, bir şeyden kaçarken gerçekten neyi seçtiğimizi sandığımızla, bizi o noktaya getiren nedenler arasındaki fark Etika’da net biçimde açığa çıkıyor. Bu da insanı ister istemez kendisiyle yüzleştiriyor.
Tanrı, doğa, töz gibi kavramlar ilk başta soyut ve uzak gelebilir. Ancak Spinoza’nın Tanrı anlayışı, gündelik dinî tasavvurlardan oldukça farklı. Burada Tanrı, yukarıdan müdahale eden, ödüllendiren ya da cezalandıran bir varlık değil; var olan her şeyin zorunlu düzeni, doğanın kendisi. Bu bakış açısı, insanın başına gelenleri kişisel bir haksızlık ya da özel bir kader olarak görme eğilimini ciddi biçimde sarsıyor. Hayatta yaşadığımız birçok şeyin, bizim dışımızda işleyen nedenler zincirinin doğal sonucu olduğunu fark etmek, ilk anda rahatsız edici olsa da uzun vadede tuhaf bir sakinlik sağlıyor.
Etika’yı okurken “tam randıman” dediğim şey tam olarak burada ortaya çıktı. Kitap, okuyucudan pasif bir kabulleniş istemiyor. Aksine, sürekli düşünmeyi, itiraz etmeyi, kendi hayatını metnin içine katmayı talep ediyor. Bu yüzden bu kitabı hızlıca tüketmek mümkün değil. Sayfalarca ilerleyip sonra dönüp yeniden okuma ihtiyacı duyuyorsunuz. Çünkü her önerme, sadece metnin içinde değil, sizin hayatınızda da bir karşılık arıyor.
Spinoza’nın duygu anlayışı özellikle dikkat çekici. Sevinç, keder, arzu, nefret, sevgi gibi kavramlar romantik ya da yüceltilmiş hâlleriyle değil, insanın gücünü artıran ya da azaltan durumlar olarak ele alınıyor. Burada ahlaki bir “iyi-kötü” ayrımından çok, varoluşsal bir güç meselesi var. Bir duygunun iyi ya da kötü olması, onun insanı özgürleştirip özgürleştirmediğiyle ilişkili. Bu bakış açısı, günlük hayatta “doğru” sandığımız pek çok refleksi sorgulamaya zorluyor.
Kitabı bitirdiğimde şunu fark ettim: Etika, insanı daha mutlu olmaya çağıran bir kitap değil. Daha dürüst olmaya çağırıyor. Kendine, arzularına, korkularına, beklentilerine karşı daha dürüst olmaya. Belki de bu yüzden kolay bir kitap değil. Ama tam da bu yüzden değerli. Çünkü insan, kendi hayatında olup bitenleri gerçekten anlamaya başladığında, dışarıdan gelen birçok şeyin etkisi azalıyor.
İlk defa bir felsefe kitabı okuyan biri olarak Etika bana şunu öğretti: Felsefe, hayattan kopuk bir entelektüel uğraş değil. Aksine, hayatın tam ortasında durup onu daha net görmeye çalışmak. Spinoza bunu süslü cümlelerle değil, katı bir sistemle yapıyor. Bu sistemin içine girmeyi başardığınızda ise, sadece bir kitap okumuş olmuyorsunuz; kendi düşünme biçiminizi de yeniden düzenlemeye başlıyorsunuz.
Bu yüzden Etika benim için “okudum ve bitti” denilecek bir kitap olmadı. Zamanla yeniden dönülecek, farklı yaşlarda farklı yerlerinden tutulacak bir metin hâline geldi. İlk okuma, sadece başlangıç gibi hissettirdi. Ama bu başlangıç, insanın hem dünyayla hem de kendisiyle kurduğu ilişkiyi ciddi biçimde sarsacak kadar güçlüydü.
Keyifli okumalar..
··
101 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.