Roman, Prens Rodolphe’un Paris’in varoş mahallelerinde kılık değiştirerek dolaşması ve kötülüğe karşı bireysel bir adalet dağıtması üzerine kuruludur. Rodolphe, hem aristokrat, hem gizli kahraman, hem baba, hem kurtarıcı rolündedir.
Yazar, okuru önce şiddet, suç, sefalet ile yüzleştirir, sonra çarpıcı şekilde gelişen olayların hakkında bir hükme varmasını ister.
Roman epizodik yapıdadır; her bölüm ayrı bir trajedi sahnesi gibi işler. Bu, onu hem halk için erişilebilir kılar hem de metinde verilmek istenen ideolojik ve ahlaki mesajın dolaşımını hızlandırır. Bu açıdan tezli bir romandır. Yazar, yoksulluğu bireysel ahlaksızlığın sonucu olarak değil, toplumsal bir düzenin ürünü olarak sunar. Yazar için suç bireyin değil, toplumsal düzenin çarpıklığının bir sonucudur. Bu fikir, Marx’ın daha sonra kuramsallaştıracağı yapısal sömürü anlayışıyla çarpıcı bir paralellik taşır. Roman 19.yüzyıldaki kent yoksunluğunu görünür kılmak ister. Ancak bu görünürlük, Marx’ın eleştirel perspektifinden bakıldığında, özgürleştirici değil, aksine ideolojik olarak bir işlev görür.
Marx ve Engels’in Kutsal Aile’de ortaya koyduğu eleştiriler doğrultusunda roman, “küçük burjuva sosyalizmi”nin edebi temsillerinden biri olarak değerlendirilebilir. Bu bağlamda Paris’in Esrarı, yoksulluğu teşhir ederken onu devrimci bir bilince değil, yanlış bilince bağlayan bir ideolojik aygıt gibi çalışır.
Marx, Engels ve Gramsci romanın okuyucularındandır ve roman için kıyasıya eleştiriler getirmişlerdir. Marx, Sue'yü sosyalizmi yanlış okumakla, Gramsci ise hegemonyanın algılanış biçimi üzerinden romana eleştiriler getirir.
Marx’ın “yanlış bilinç” kavramı, ezilen sınıfların kendi gerçek çıkarlarını egemen sınıfların düşünce biçimleri aracılığıyla algılamasını ifade eder. Bu durum, sömürünün maddi koşulları yerine ahlaki, dinsel ya da bireysel açıklamalarla örtülmesiyle ortaya çıkar.Paris’in Esrarı tam da bu işlevi görür: Yoksulluk sınıfsal bir sonuç değil, kötü kaderin, cehaletin, kişisel ahlaksızlığın sonucu gibi sunulur.Böylece okur, sisteme değil,kişilere öfkelenir.Rodolphe,zengindir ama iyidir, aristokrattır ama merhametlidir ve yukarıdandır ama aşağıya iner. Bu karakter ister istemez okura şunu salık verir: Yoksullar kendi başlarına kurtulamaz; kurtuluş yukarıdan gelmelidir. Burada yazarın romanıyla sınıf bilincini merkeze alan bir metin kaleme almaktan çok tüzel alandaki ahlaki erozyonun bir tablosunu çizmek olduğunu hatırlatmak gerekir. Çünkü metinde yoksul kesim, özne, tarih yapıcı bir özne değil, kurtarılmayı bekleyen bir öznedir. Rodolphe, adeta bir "deux machine" işlevi görerek kurtarılmayı bekleyenlerin en zor anlarında ortaya çıkar ve görevini yerine getirir.
Marx’ın Sue’ya yönelttiği en sert eleştiri, onun temsil ettiği “sosyalizm” türünün devrimci değil, duygusal-merhametçi bir reformculuk olmasıdır. Küçük burjuva sosyalizmi bağlamında ise yazar Marx'a göre, mülkiyet ilişkilerine dokunmaz, sömürüyü yapısal olarak hedef almaz vedevleti ve sermayeyi karşısına almaz. Sadece “vicdanlı bireyler” üretmeye çalışır. Marx için yoksulluk ahlaki değil, ekonomik durumun getirdiği bir yapısal durumdur.
Gramsci, Hapishane Defterleri’nde “tefrika roman”ı özel olarak ele alır. Çünkü bu metinler, geniş halk kitlelerine ulaşır ve anlaşılmaz teoriler taşımaz. Ama güçlü duygular üretir. Paris’in Esrarı da bu açıdan kusursuz bir hegemonya metnidir. Çünkü bu roman, duygunun iktidarını örgütler.Gramsci, halk bilincini ikiye ayırır.Sağduyu(senso cummune) ve İyi anlam (eleştirel, bütünlüklü, politik). Söz konusu roman ise, sadece sağduyu üretir ve politik olana açımlanmaz. Sağduyu da politize edilmediği takdirde eylemsizlik yaratan bir olgudur. Gramsci açısından Rodolphe, klasik bir “baba-devlet” alegorisidir: Korur, cezalandırır,affeder ve yol gösterir.Böylece yoksul, özne olmaktan çıkar ve devletin/egemenin şefkatine teslim olur. Yazar, roman boyunca okurlarına bilinç kazandırmak yerine katarsis yaşatmayı tercih eder. Bu durum Garmsci açısından hegemonik bir işleve sahiptir; çünkü romanın baş karakteri Rodolphe, Gramsci'nin aydın tanımlamasında "geleneksel aydın"tipini temsil eder. Bu aydın tipi, var olan düzeni doğal gösterir ve onu eleştirmez.
Sonuç olarak, Eugène Sue, kent yoksulluğunu kaleme alırken onu devrimci bir bilinçle değil de merhamet, ahlak ve bireysel kurtuluş anlatılarıyla örer. Böylece roman, toplumsal çelişkileri açığa çıkarmaktan çok onları duygusal bir çerçeveye oturtur. Böylece Paris’in Esrarı, yoksulların hikâyesini anlatan ama onları tarihsel özne konumuna yükseltmeyen bir metindir. Yoksulluğu teşhir ederken onu dönüştürecek olan politik bilinci üretmez ve acıyı görünür kılarken devrimci isyanı erteler.Bu nedenle roman, modern kent romanının kurucu örneklerinden biri olmasının yanı sıra ideolojinin edebiyat aracılığıyla nasıl ele alındığının ve halka sunulduğunu gösteren öğretici bir metin olarak da okunmalıdır. Sue’nun metni, toplumsal eşitsizliği eleştirir gibi yaparken onu aşacak kolektif bilincin üstünü de sessizce çizer.
·
140 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.