Düşle Hakikat Arasında Bir Atlas
Puslu Kıtalar Atlası Üzerine Bir Okur İncelemesi
İhsan Oktay Anar’ın Puslu Kıtalar Atlası, okuru yalnızca bir hikâyenin içine davet etmez; onu, hikâyenin nasıl mümkün olduğu sorusuyla baş başa bırakır. Roman ilerledikçe anlaşılan şudur: Bu eser, anlatılan olaylardan çok, anlatmanın kendisi üzerine kuruludur. Kişiler, mekânlar, zamanlar ve hatta ölümler; hepsi, bir düşüncenin, bir düş hâlinin ya da zihinsel bir kurgunun uzantısı gibidir.
Romanın ilk bölümünde karakterler tanıtılırken aslında kaderler de fısıldanır. Sarhoş bir kâtip olarak karşımıza çıkan Kubelik’in ileride bir cerraha dönüşmesi, Bünyamin’in sürekli sınanan bedeni ve kimliği, Uzun İhsan Efendi’nin daha baştan “merkez” gibi konumlanışı… Bunların hiçbiri tesadüf değildir. Yazar, okura daha en baştan şunu sezdirir: Bu romanda sonradan olan hiçbir şey, önceden hazırlıksız değildir.
İkinci ve üçüncü bölümlerde roman, düşle gerçek arasındaki sınırı bilerek bulanıklaştırır. Bünyamin’in ölümüyle yaşamı arasındaki gidip gelmeler, yeraltında geçen kuşatma ve mıknatıslı para arayışı, yalnızca macera unsuru değildir. Yeraltı, bu romanda bir mekândan çok bir bilinç hâlidir. Bünyamin’in yüzünün parçalanması ise yalnızca fiziksel bir yıkım değil; eski benliğin silinişi, yeni bir varoluşa zorunlu geçiştir.
Dördüncü ve beşinci bölümlerde iktidar ve bilgi meselesi öne çıkar. Büyük Efendi Ebrehe’nin dilenciler üzerindeki mutlak denetimi, paraları tek tek kontrol edişi, mıknatıslı paraya yüklenen anlam; tümü bilginin ve gücün kimin elinde olduğuna dair sert bir sorgulamadır. Bünyamin’in Büyük Efendi’yi kurtarması, babasına kavuşması ama bu kavuşmanın yeniden ayrılığa dönüşmesi, romandaki kader döngüsünün en çarpıcı örneklerinden biridir.
Altıncı bölümde Uzun İhsan Efendi’nin kör ve sağır bir kâhin gibi sahneye çıkışı, romanın merkezini tamamen değiştirir. Okur artık şunu sormaya başlar: “Ya bütün bunlar, onun zihninde kurulduysa?” Bu noktada roman, klasik anlatı güvenliğini tamamen terk eder. Büyük Efendi’nin ölümü, mıknatıslı paranın ağzına konularak gömülmesi, kahramanlıkla ölümün aynı potada eritilmesi; hepsi anlatının kendisini sorgulatır.
Son bölümde ise roman, okuru neredeyse sert bir şekilde uyandırır. Sürekli uyuyan bekçi figürü, yalnızca şaşırtıcı bir son değildir; romanın başından beri sezdirilen büyük paradoksun anahtarıdır. Okunan her şeyin, görülen her karakterin, yaşanan her olayın bir rüya olduğunun ortaya çıkması, metni değersizleştirmez; aksine onu daha da güçlü kılar. Çünkü burada asıl soru şudur: Gerçek dediğimiz şey, kimin uykusuna bağlıdır?
Puslu Kıtalar Atlası, okurdan teslimiyet değil, dikkat ister. Hatırlamayı, geri dönmeyi, ilk bölümü son bölümden sonra yeniden okumayı talep eder. Bu yönüyle roman, biten değil; her okunuşta yeniden kurulan bir metindir. İhsan Oktay Anar, bu eserle bize bir hikâye anlatmaz sadece; bizi, bir hikâyenin içinde uyanıp uyanmamayı seçmeye zorlar.
Ve belki de romanın en sarsıcı tarafı tam buradadır:
Uyanmak, her zaman kurtuluş değildir.
Bazen uyanmak, her şeyin yok olması demektir.
·
47 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.