Din, çoğu toplumda eleştirilemez bir alan olarak kutsallaştırılır; sorgulanması değil korunması beklenir. Bu nedenle din eleştirisi, ahlaki değil politik bir refleksle bastırılır. Necib Mahfuz’un Cebelâvi Sokağı’nın Çocukları tam da bu refleksi hedef aldığı için yasaklanmış ve sansürlenmiş olduğunu düşünüyorum.
Mahfuz, dinler tarihini alegorik bir kurgu üzerinden yeniden yazmış kitabında. Sokaktaki adaletsizlik ve zulüm karşısına farklı zamanlarda kurtarıcılar çıkar, bu kurtarıcılar Cebelavi’nin seçtiği dürüst, güvenilir, cesur kişilerdir. Görevlerinde başarılı da olurlar fakat sonrasında unutmayı huy edinmiş olan bu sokak bu kurtarıcılar üzerinden kendilerine kabileler oluşturarak eski hallerine geri dönerler. Her kabile kendi liderini çıkarır; her lider adalet, düzen ve kurtuluş vaadiyle ortaya çıkar. Ancak bu figürlerin her biri sistemin kendisi haline gelir ve döngü tekrar başlar. Günün sonunda çeteler ve gücü elinde tutan iktidar halka zulmeder, halk ise yeni bir kurtarıcı beklemekle ya da eskiyi övmekle yetinir. Bu tekrar, ilahi mesajın başarısızlığını değil, insanın sorumluluktan sistematik olarak kaçışını anlatır aslında.
Romanın en çok tartışılan yönü, Cebelâvi’nin yaşanan kötülüklere doğrudan müdahale etmemesidir. Kitapta bu durum karakterler ağzından sürekli dile getirilir. Bu bilinçli suskunluk, teolojik değil antropolojik bir eleştiridir bence. Mahfuz burada Tanrı’yı değil, Tanrı fikrinin arkasına saklanan insanı yargılar. Kötülüğün kaynağını başka bir varlıkta aramak, gücün adaletin ve düzenin sürekli olarak başka bir kaynaktan sağlanmasını beklemek insanın kendi iktidar arzusunu ve şiddet eğilimini gizlemenin en konforlu yoludur çünkü. Günün sonunda asıl eleştiri her kötülüğü yapıp, zulmü sürdüren insanların “Allah neden kötüleri cezalandırmıyor, adaleti sağlamıyor dünyada” diyerek geri çekilen üzerine sorumluluk almayan insanoğluna yapılır.
Eserde kurtarıcı figürlerin sürekli sahneye çıkması, halkın pasifliğini meşrulaştıran bir mitolojiye dönüşür. Roman şu soruyu sert biçimde dayatır: Eğer zulmü üreten insanın kendisiyse, neden çözüm de yine insandan gelmesin? Neden halk, kendisini sömüren düzenlere karşı kolektif bir bilinç geliştiremesin? Sürekli bir peygamber, bir lider ya da ilahi müdahale beklemek, ahlaki bir teslimiyet değil, politik bir atalettir.
Cebelâvi Sokağı’nın Çocukları, kutsalı yıkmaz; kutsalı araçsallaştıran iktidar ilişkilerini teşhir eder. Bu nedenle tehlikelidir. Çünkü roman, insanı Tanrı’yla arasına sakladığı tüm bahanelerden arındırır ve çıplak bir gerçekle baş başa bırakır:
Kurtarıcı bekleyen toplumlar, önce kendi zincirlerini kutsallaştırır.
Mahfuz’un romanı bir edebi metinden çok, rahatsız edici bir tezdir bence. İnananı da inanmayanı da huzursuz eder. Çünkü bu metin, insanın en korunaklı sığınağına, yani sorumluluğu devretme alışkanlığına doğrudan saldırır.
·
146 Gösterim
1 Yorum
Lütfen giriş yapınız.
