Anna Karenina çoğu zaman büyük bir aşk romanı olarak okunur. Oysa Tolstoy’un yaptığı şey, yalnızca bir kadının aşkla yıkımını anlatmak değildir. Bu roman, aşkı bir sahne olarak kullanarak toplumun iktidar biçimlerini, ahlak düzenini ve cinsiyet eşitsizliğini görünür kılan politik bir metindir. Politik derken kast edilen, doğrudan ideolojik sloganlar ya da tarihsel nutuklar değildir; tam tersine, hayatın içine sinmiş, neredeyse fark edilmeden işleyen bir iktidar anlatısıdır.
Tolstoy’un asıl cesareti de burada yatar: Aşkı özel alana hapsetmez. Aşkı kamusal bir mesele hâline getirir. Çünkü bu romanda aşk, bireysel bir duygu değil; toplumun ahlak düzeniyle çarpışan bir varoluş biçimidir.
Anna’nın yaşadığı trajedi bireysel bir “yasak aşk” hikâyesi değildir. Aynı romanın içinde Oblonski defalarca aldatır, Vronski evlilik dışı ilişkiler yaşar; erkeklerin arzusu toplumsal olarak tolere edilir. Anna ise aynı eylem nedeniyle toplumdan silinir. Davet edilmez, bakışlardan düşer, sessizce ki bazen de yüksek sesle cezalandırılır.
Burada Tolstoy’un söylediği şey nettir: Ahlak, kadınlar için vardır. Erkeklerin günahı görmezden gelinirken, kadının bedeni ahlakın taşıyıcısı hâline getirilir.
Anna’nın bedeni artık kendisine ait değildir. Kiminle yaşadığı, nerede göründüğü, kimin kolunda yürüdüğü kamusal denetime tabidir. Toplum, devlete ya da polise ihtiyaç duymadan, ahlak yoluyla cezalandırır. Bu görünmez baskı, romanın en politik katmanlarından biridir.
Karenin ile Anna’nın evliliği sevginin değil, düzenin temsilidir. Karenin duygudan arındırılmış, kurallara bağlı, neredeyse kurumsal bir figürdür (ki yer yer ona üzülmüşlüğü dahi tattım Tolstoy’un manipülasyonlarına da geldim). Bu evlilik, bireyleri mutlu etmese de toplumun devamı için makbuldür. Anna’nın isyanı bu yüzden yalnızca aşk uğruna değildir; kurumsal bir düzene yönelmiş sessiz bir başkaldırıdır.
Anna’nın trajedisi sevgiye ulaşamaması değil, aşkı sevgi sanmasıdır. Onun için sevgi, tutkunun hiç azalmaması, sürekli istenmek ve merkeze alınmaktır. Oysa sevgi, Tolstoy’da süreklilik, emek ve kalma hâlidir.
Vronski bu aşkta bedelin yalnızca bir kısmını üstlenir; Anna ise her şeyini ortaya koyar. Bu eşitsizlik, aşkın sevgiye dönüşmesini imkânsız kılar. Anna aşkın içinde derinleştikçe yalnızlaşır; çünkü toplumdan dışlandıkça varlığını yalnızca Vronski’nin bakışında kurabilir hâle gelir. O bakış zayıfladığında ise Anna’nın dünyası çöker.
Romanın Levin hattı, metnin açık politik yüzüdür. Serfliğin kaldırılmasının ardından Rusya’da toprak reformları, köylü–aristokrat ilişkileri ve modernleşme sancıları anlatılır. Levin’in sorduğu temel soru şudur: Serflik hukuken kalktıysa, insanlar gerçekten özgür mü?
Tolstoy bireysel yıkım ile toplumsal çözülmeyi bilinçli olarak yan yana getirir. Anna’nın bedeni üzerinden işleyen iktidar ile Levin’in toprağı üzerinden işleyen iktidar, aynı ahlak ve düzen fikrinde birleşir.
Anna Karenina bir aşk romanı gibi başlar; fakat bitirildiğinde geride bir ahlak, toplum ve iktidar romanı kalır. Tolstoy ne Anna’yı yüceltir ne de mahkûm eder. En politik tavrını, yargıyı okura bırakarak alır. ( Bunu da karakterlerin ağzından “onu yargılamak bize düşmez” şeklinde ortaya koyar)
Bu romanın hâlâ güncel olmasının nedeni de kadınların hâlâ geçmişleriyle yargılanması, aşkın hâlâ ahlakın ölçüsüne dönüştürülmesi ve toplumun bireyi sessizce cezalandırmayı sürdürmesidir.
Peki ya Serflik Nedir?
Serflik, köylünün toprağa ve toprak sahibine bağlı olduğu, özgür olmadığı bir toplumsal düzendir. Serf toprağı terk edemez; evlenmesi, taşınması, çalışması dahi toprak sahibinin iznine bağlıdır. Hukuken özgür değildir ve çoğu zaman bir mal gibi değerlendirilir.
Kölelikten farkı, serfin doğrudan bir kişiye değil toprağa bağlı olmasıdır. Ancak günlük hayatta bu fark çoğu zaman anlamsızdır.
Rusya’da serflik 1861’de resmen kaldırılmıştır. Ancak bu kaldırılış, toplumsal zihniyeti ortadan kaldırmaz. Anna Karenina tam da bu geçiş dönemini anlatır.
Levin’in toprak ve köylüyle kurmaya çalıştığı ilişki bu yüzden önemlidir. Tolstoy şu soruyu sorar: Serflik kalktıysa insanlar gerçekten özgür mü?
Bu soru yalnızca köylüler için değil, Anna için de geçerlidir. Anna hukuken özgürdür ama ahlaken ve toplumsal olarak prangalarla bağlıdır. Köylünün toprağa bağlılığı neyse, Anna’nın bağlılığı da odur.
Bu nedenle serflik romanda yalnızca tarihsel bir bilgi değil, güçlü bir metafordur.
·
54 Gösterim
Yorumlar
Lütfen giriş yapınız.