Oblomov
İlya İlyiç Oblomov, nickname seçimleri üzerinden de bakılınca edebiyat tarihinin en çok yanlış anlaşılan karakterlerinden biri gibi. Çünkü Onun adı, zamanla bir ruh hâlinin değil, bir bahanenin adı hâline gelmiştir. “Ben de Oblomov’um” cümlesi, bugün çoğu zaman bir itiraf değil; bir kaçış biçimi olarak ortaya koyulur. Oysa Gonçarov’un Oblomov romanında yaptığı şey, tembelliği anlatmak değil; hareketsizliğin politik, tarihsel ve varoluşsal kökenlerini açığa çıkarmaktır.
Oblomov tembel değildir. Oblomovluk da tembellik değildir. Bu ayrımı yapmadan romanı okumak, metnin merkezini kaçırmak anlamına gelir. (Ki önsöz de bunu çok net ortaya koyar)
Tembellik mi, Felç mi?
Tembellik, yapmamayı seçmektir. Oblomovluk ise yapamamaktır. Oblomov, eylemsizliğinin farkındadır; içten içe bunun bir eksiklik olduğunu bilir. Bu yüzden huzurlu ya da rahat değildir. Onun durumu keyifli bir boşvermişlik değil, donmuş bir bekleyiştir. Oblomov’un yatağı yalnızca bir eşya değil, hayata katılamamanın simgesidir. Aristokrasinin nasıl çürümüş bir halde olduğunu gösterir. Fikirsel, düşünsel manada yoğunluğu yüksek olsa da eylemsizlik bir tembellik değil daha çok donmuşluktur.
Bu hareketsizlik bireysel bir kusur gibi okunamaz. Gonçarov, Oblomov’un kişiliğinde bir sınıfın ve bir dönemin ruh hâlini resmeder. Oblomov’un felci, serfliğin aristokrasiye bıraktığı bir mirastır.
Serflik yalnızca köylüyü köleleştirmez; efendiyi de çürütür. Başkalarının emeğiyle ayakta duran bir sınıf, zamanla kendi yaşama reflekslerini kaybeder. Köylü çalışarak tükenirken, efendi çalışmayarak hayattan çekilir. Oblomov’un yapamama hâli, bu tarihsel düzenin içselleştirilmiş sonucudur.
Bu yüzden Oblomov apolitik bir roman değildir. Aksine, serfliğin kaldırılmasına giden sürecin zihinsel artçı sarsıntılarını gösterir. Sorun yalnızca bir düzenin değişmesi değil, o düzenin yarattığı insan tipinin ne olacağıdır.
Romanın merkezindeki Oblomov–Stolz karşıtlığı sıklıkla Doğu–Batı ayrımı olarak okunur. Ancak Gonçarov ne Batı’yı kutsar ne Doğu’yu romantize eder. Stolz, sürekli hareket hâlindedir; üretkendir, disiplinlidir. Ama derinleşmez. Oblomov ise derin hisseder; ama hayatın içine giremez.
Romanın asıl sorusu şudur:
Sürekli hareket eden ama neden yaşadığını bilmeyen bir insan mı, yoksa derin hisseden ama yaşayamayan biri mi?
Gonçarov, bu iki uç arasında bir çözüm sunmaz. Çünkü mesele birey değil, bir medeniyet yönelimidir.
Aşk, Sevgi ve Kaçış
Oblomov’un Olga’ya duyduğu şey aşktır; fakat bu aşk bir dönüşüm yaratmaz. Çünkü Oblomov sevgiyi bir eylem alanı olarak değil, bir korunma alanı olarak görür. “Beni değiştirmeden sev” talebi, sevgi değil; konfor isteğidir. Olga gider, çünkü sevgi yalnızca kabul etmek değil, hayata çağırmaktır. Sevgi, aşk üzerine derin analizleri vardır fakat yine de kendi eylemsizliğinin sürekliliğini aşk ve sevginin sürekliliğine tercih eder durumda yaşar.
Agafya ise Oblomov’u olduğu gibi kabul eder. Bu kabul şefkatli görünür; ama Oblomov’u büyütmez. Onu yerinde sabitler. Roman bu noktada rahatsız edici bir soru bırakır: Sevgi her şeyi olduğu gibi kabullenmek midir, yoksa insanı hayata zorlamak mı? Sevgi emek vermeden mümkün müdür?
Bugün Oblomovluk, sıklıkla modern depresyon ve tükenmişlikle karıştırılır. Bu karışıklık tehlikelidir. Çünkü depresyon ve tükenmişlik gerçek acılardır; ama Oblomovluk bu acıların bahaneye dönüştürülmüş hâli değildir.
Oblomov:
– Acısının farkındadır
– Hareketsizliğinden utanır
– Kendini mazur görmez
Bugünün “Oblomov’um” diyen tembeli ise çoğu zaman rahatsız olmaz. Konforunu sorgulamaz. Ertelemeyi bir kimlik olarak sahiplenir. Oysa depresyon insanı durdurabilir; ama onu yüceltmez. Tükenmişlik bir sonuçtur; bir haklılık zemini değil.
Oblomovluk, acının romantize edilmesi değildir; acının donuklaşmış hâlidir.
Oblomov kötülük yapmaz. Ama iyiliği de yapmaz. Çünkü Oblomov yapamaz. Gonçarov’un romanı tam da bu noktada rahatsız edicidir. Çünkü bize şu soruyu bırakır:
Hiçbir şey yapmamak gerçekten masum mudur?
Oblomov, tembelliği öven değil; hareketsizliği ifşa eden bir romandır. Bugün hâlâ güncelse, bunun nedeni bize konforumuzun bedelini hatırlatmasıdır.
··
60 Gösterim
Yorumlar
Yorum yapabilmeniz için giriş yapmanız gerekmektedir.